نگاهی به عوامل و عواقب آلودگی‌های زیست‌محیطی دریایی

نتیجه همه بی‌توجهی‌ها و بی‌مبادلاتی در این زمینه افزایش بیش از حد آلودگی محیط زیست، دریایی است متاسفانه علاوه بر عوامل داخلی، عوامل دیگری هم مانند کشورهای همسایه، تردد کشتی‌ها و نفتکش‌ها در شمال و جنوب بر حجم آلودگی دریایی می‌افزاید بقیه در ادامه مطلب...

زکات علم در نشر آن است. امام علی(ع)

آلودگی دریاها


نگاهی به آلودگی‌های زیست‌محیطی دریای

آلودگی محیط زیست دریایی گویا سر باز ایستادن ندارد. هر روز که می‌گذرد نه فقط از آلودگی‌ دریای خزر و خلیج‌فارس کم نمی‌شود، بلکه بر آن افزوده می‌شود.

نتیجه همه بی‌توجهی‌ها و بی‌مبادلاتی در این زمینه افزایش بیش از حد آلودگی محیط زیست، دریایی است متاسفانه علاوه بر عوامل داخلی، عوامل دیگری هم مانند کشورهای همسایه، تردد کشتی‌ها و نفتکش‌ها در شمال و جنوب بر حجم آلودگی دریایی می‌افزاید.

آلودگی دریایی

در این میان بسیاری از اوقات مسئولان هم به جای استفاده از مکانیسم‌ها و ابزارهای لازم از فقدان قوانین که ضمانت اجرایی قوی داشته باشد، به شدت گله مندند. این در حالی است که امروزه محیط زیست دریایی به یک مقوله جهانی تبدیل شده و قوانین خاص اجرایی بین‌المللی برای جلوگیری از آلودگی آن پیش‌بینی شده اما چگونه این قوانین توسط سازمان یا دستگاه دولتی یا اقشار مختلف مردم نادیده گرفته می‌شود، جای اما و اگر زیاد دارد.

مسلماً در کنار خلاء قوانینی که بتواند به شدت با متخلفان برخورد کند، نبود فرهنگ محیط زیست دریایی به این نوع آلودگی‌دامن می‌زند. اگر چه سازمان حفاظت محیط زیست، سازمان‌های مرتبط با حمل و نقل دریایی تلاش کرده‌اند تا بتوانند نقشی در کاهش آلودگی دریایی داشته باشند، اما باید اعتراف کرد تاکنون کفه ترازو به نفع آلوده‌کنندگان سواحل و محیط زیست دریایی سنگین شده و از دست مسئولان، دستگاه‌های مربوطه، سازمان‌های مردم نهاد و حامیان محیط زیست هم کاری ساخته نیست.

آلودگی دریا

آلاینده‌های دریای خزر بسیار متفاوت است و آلودگی‌های مختلفی از طریق پنج کشور حاشیه دریای خزر وارد آب‌های این منطقه می‌شود. گزارش کنوانسیون تهران از وضع زیست‌محیطی این دریا نشان می‌دهد در مجموع سهم ایران در آلودگی دریای خزر 12 درصد و سهم روسیه بیش از 70 درصد است.

برداشت بی‌رویه از منابع نفت و گاز با استفاده از فناوری‌های نامناسب کشورهای حاشیه دریای خزر باعث افزایش آلودگی‌های نفتی شده است. ایران در حال حاضر هیچ سهمی از آلودگی نفتی در دریای خزر ندارد، چرا که هنوز بهره‌برداری از چاه‌های نفتی را شروع نکرده است.

اما وضع زیست‌محیطی در خلیج‌فارس کمی متفاوت است، زیرا بر خلاف منطقه شمالی کشور که وزارت نیرو برای نصب تصفیه خانه‌ها چندان فعال عمل نمی‌کند، در مناطق جنوبی کشور نصب تصفیه‌خانه‌ها از سرعت لازم برخوردار است. به طور کلی عمده‌ترین منابع آلودگی خلیج فارس را فاضلاب‌های صنعتی، نشت نفت و حوادث ناشی از تصادف نفتکش‌ها تشکیل می‌دهد.

آلودگی آب دریاها

عبدالرضا کرباسی معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست در مورد آلودگی‌های مربوط به ایران در دریای خزر می‌گوید:

آلودگی‌هایی که عمدتاً از سمت ایران به دریای خزر وارد می‌‌شود، شامل دو دسته است، آلودگی‌های میکروبی که از طریق فاضلاب‌های انسانی وارد می‌شود که در این خصوص لازم است وزارت نیرو تعجیل بیشتری در طرح‌های در دست اجرای خود داشته باشد و سیستم‌های پساب‌های شهری را به تصفیه خانه‌های مربوطه وصل کند. احداث تصفیه‌خانه فاضلاب‌های انسانی هزینه گزافی ندارد. وزارت نیرو اقدامات را شروع کرده است. اما با منابع مالی مناسبی این کار انجام نمی‌شود به همین دلیل طرح‌ها با کندی پیش‌می‌رود.

دسته دوم آلودگی‌ها ناشی از فعالیت‌های کشاورزی است که عمدتاً به دلیل استفاده از سموم است. سموم مواد عالی پایدار و عناصر سنگین دارد. این سموم به شکل بی‌رویه در شمال کشور استفاده می‌شود. لازم است وزارت کشاورزی در زمینه آموزش و آگاه‌سازی مردم و روش‌های بیولوژیکی مبارزه با آفات و نباتات کار کند و مصرف این سموم را کاهش دهد.

وی می‌افزاید: با وزارت نیرو و سازمان بنادر و دریانوردی تفاهم‌نامه داریم. بهترین همکاری ما با سازمان بنادر و دریانوردی و کمترین همکاری با وزارت نیرو در بخش‌ دریایی است. شاید وزارت نیرو در سایر بخش‌ها با سازمان حفاظت محیط زیست همکاری خوبی داشته باشد، اما در بخش دریایی همکاری خوبی وجود نداشته و دلیل آن هم عمدتاً ناشی از مباحث مالی است.

آلودگی ساحل

کرباسی با اشاره به همکاری با سازمان بنادر و دریانوردی تاکید می‌کند: مقابله با آلودگی نفتی عمده‌ترین زمینه همکاری است. چندی قبل حدود 25 تن گلوله نفتی وارد سواحل گیلان شد که سازمان بنادر و دریانوردی خیلی سریع سواحل را پاک‌سازی کرد. وی در مورد منشاء آلودگی نفتی می‌گوید: تنها آلودگی نفتی که می‌تواند سواحل ایران را آلوده کند، چاه‌های نفتی جمهوری آذربایجان است. گلوله‌های نفتی برای تجزیه و تحلیل به وزارت نفت فرستاده شده‌اند تا به صورت علمی این مسأله به اثبات برسد. پس از اثبات می‌توانیم به دنبال مسائل حقوقی و ادعای خسارت باشیم.از سوی دیگر ریزگردهایی که در ایران، سوریه و عراق تولید می‌شود، به نوعی بر روی دریای خزر می‌نشیند.این احتمال وجود دارد که در آینده نزدیک کشوری مانند ترکمنستان تولید‌کننده ریزگرد شود.

ریزگردها در تماس با آب یکسری از مواد موجود در خود را آزاد می‌کنند، این مواد می‌تواند عناصر سنگین، مواد آلی یا مواد رادیواکتیو باشد. علاوه بر این ریزگردها می‌تواند عمق را کم کند. در حال حاضر در سواحل جنوبی دریای خزر به طور متوسط میزان رسوب‌گذاری حدود دو میلی‌متر در سال است. اگر ریزگردها همین‌گونه تولید شوند، دو میلی‌متر می‌تواند عمقی دریای خزر را سریع‌تر کاهش دهد. کاهش عمق مباحث زیست محیطی بسیاری را به دنبال دارد.

آلودگی نفتی

بسیاری از ریزگردها از نیترات، فسفات و کربن غنی هستند، این مواد می‌توانند رشد جلبک‌ها و پیرسازی دریای خزر را تسریع بخشند.

این مقام مسئول در مورد پسروی آب دریای خزر می‌افزاید: در پنج سال اخیر پس‌روی آب دریای خزر به 30 سانتی‌متر رسیده است و پیش‌بینی می‌شود در دو سال آینده 40 سانتی‌متر عقب روی را شاهد باشیم.

البته تصور این بود که در اثر تغییر اقلیم و ذوب شدن برف‌ها آب دریای خزر افزایش پیدا کند، اما اینکه چرا در اثر آب شدن یخ‌‌ها اتفاقی نیفتاده تامل برانگیز است.

وی با اشاره به اقدامات انجام شده برای دفع زباله در سواحل می‌گوید: زباله در شمال کشور به یک بحران تبدیل شده است. در شمال کشور زمین لازم برای دفع بهداشتی زباله‌ها وجود ندارد، دیگر اینکه از فناوری‌های نو برای سوزاندن زباله‌ها و تهیه کمپوست بهداشتی استفاده نمی‌شود. باید عزم جدی برای سرمایه‌گذاری در بخش زباله صورت گیرد، تا با استفاده از روش‌های نوین زباله‌ها بازیافت و یا تبدیل به کمپوست بهداشتی شوند.

آلودگی محیط زیست دریایی

متاسفانه فرهنگ پاکیزه نگه‌داشتن محیط زیست هم در میان مردم وجود ندارد. هر سال 30 میلیون نفر توریست به سواحل شمال کشور سفر می‌کنند، اگر هر یک از این افراد در چند روزی که در شمال کشور اقامت دارند. یک کیلو زباله تولید کنند، رقم بزرگی می‌شود.باید از ابزار نوین استفاده کرد. همچنین افرادی استخدام شوند که وظیفه آنها پیمایش سواحل باشد.

باید به تعداد کافی سطل زباله در سواحل قرار داده شود. این کار وظیفه استانداری‌هاست اگر این کارها انجام نشود صدمات ناشی از کاهش توریست گریبانگیر خود استان‌ها می‌شود. هر اندازه سواحل زیباتر باشند، تمایل برای انجام مسافرت‌های آتی بیشتر خواهد بود.

محیط زیست ساحلی

کرباسی در مورد وجود کشندقرمز در دریای خزر اظهار می‌دارد: علت اصلی ایجاد کشندقرمز افزایش نیترات و فسفات ناشی از فاضلاب است با وجود اینکه دریای خزر یک دریای بسته است و نیترات و فسفات هم از طریق فاضلاب وارد می‌شود، اما کمتر کشندقرمز را شاهد هستیم. علت آن این است که روی رودخانه‌های شمال کشور کمتر سد زده شده است و به صورت طبیعی رودخانه‌ها گل و لای زیادی را وارد دریای خزر می‌کنند و گل و لای نیترات و فسفات را به خود جذب می‌کنند و مانع کشندقرمز می‌شوند.

یکی از روش‌های مقابله فیزیکی با کشندقرمز پاشیدن رس است. بنابراین اگر رودخانه به صورت طبیعی رس را وارد آب کند هیچ‌گاه کشندقرمز شکل نمی‌گیرد.

مرگ آبزیان

وی در توضیح عمده‌ترین آلودگی‌های خلیج فارس اضافه می‌کند: کمترین نوع آلودگی در خلیج فارس مربوط به بخش کشاورزی است. به دلیل شرایط آب و هوایی و نامناسب بودن زمین، کشاورزی کمتر صورت می‌گیرد. کمترین آلودگی پس از کشاورزی مربوط به فاضلاب‌های خانگی است. تراکم جمعیتی در جنوب کشور کم است و وزارت نیرو هم در نصب تصفیه‌خانه‌ها نسبت به مناطق شمالی موفق‌تر عمل کرده است.

کشورهای عربی هم به دلیل کمبود آب و استفاده از آب شیرن‌کن، فاضلاب‌های انسانی خود را عمدتاً تصفیه و از آن برای مصارف کشاورزی استفاده می‌کنند. عمده‌ترین فاضلابی که به خلیج فارس وارد می‌شود، فاضلاب‌های صنعتی و نفتی است که توسط هشت کشور حاشیه‌ای وارد می‌شود. خوشبختانه در سال‌های اخیر اکثر کشتی‌هایی که در خلیج‌فارس تردد می‌کنند، همگی دارای مخازن آب توازن هستند. حتی نفتکش‌هایی که در خلیج فارس تردد می‌کنند، همگی دارای مخازن آب توازن هستند.

حتی نفتکش‌های جدید سفارش داده شده برای ساخت، همگی دارای مخازن آب توازن هستند. بنابراین منبع اصلی آلودگی خلیج فارس ناشی از حوادث است. این حوادث یا به شکل مستقیم از چاه‌های نفت و یا از طریق نشت نفت از نفتکش‌ها در اثر تصادف ایجاد می‌شود.

آلودگی اقیانوس

تصادف نفتکش‌ها به دلیل افزایش کارایی سیستم‌های ناوبری کاهش بسیاری داشته است. به جرأت می‌توان گفت عمده‌ترین منبع آلودگی نفتی در خلیج فاس، چاه‌های نفت و لوله‌کشی‌های فرسوده در بستر خلیج‌فارس است. مقدار زیادی هم نفت در اثر فعالیت‌های صنایع مستقر در حاشیه سواحل تخلیه می‌شود.نفت عمدتاً یک ماده طبیعی محسوب می‌شود. برخی از دانشمندان معتقدند اگر آلودگی نفتی در محیط آبی شکل گرفت نباید کاری انجام داد.

نفت یک ماده طبیعی است که در دل زمین وجود داشته و اگر داخل آب شد نباید کاری انجام داد.

در جنگ آمریکا علیه عراق بیش از 700 حلقه چاه سوخت و نفت بسیاری وارد خلیج فارس شد.

آلودگی محیط زیستآلودگی زیست محیطی

این نفت به سواحل عربستان و کویت صدمه بسیار وارد کرد. کشورهای عربی به دلیل همکاری با شرکت‌های قدرتمند نفتی با استفاده از شن و ماسه و مواد شیمیایی نفت را شستند و به عبارتی ساحل را استرلیزه کردند به این ترتیب هر موجود زنده‌ای که در ساحل وجود داشت از بین رفت. هیچ عملیاتی برای نفتی که به سمت ایران آمده بود انجام نشد، پس از چند سال این نفت از بین رفت به عبارتی تخریب خود به خودی صورت گرفت بدون اینکه اقدامی انجام شود. سمیت استفاده از Dispersant (عامل پراکنده کننده) و نفت به طور هم‌زمان بسیار زیاد است. بنابراینDispersant باید در آب‌های عمیق استفاده شود. خلیج فارس یک محیط نیمه بسته است و باید تنها در موارد خیلی خاص ازDispersant استفاده شود.

از زمان قرارداد دارسی، نفت در خلیج فارس استخراج می‌شود، تصادفات و ریزش نفت از چاه‌ها صورت می‌گیرد، خیلی سال‌ها هم کاری انجام نشده است، اما حیات همچنان در خلیج فارس ادامه دارد. بنابراین گاهی اوقات انجام ندادن کار خیلی بهتر از انجام دادن آن است. این به این معنی نیست که برای سایر آلودگی‌ها کاری نکنیم قطعا باید سایر آلودگی‌ها را کنترل کنیم تا وارد خلیج فارس نشود.

کرباسی در تحلیل تمایل شکل‌گیری کشندقرمز در خلیج‌فارس اظهار می‌کند: کشندقرمز در خلیج فارس به دلیل افزایش نیترات و فسفاتی است که ناشی از پساب صنایع یا فاضلاب‌های خانگی یا حتی شلیک موشک‌های آمریکایی است. منابع نیترات و فسفات در خلیج فارس بسیار متغیر و متنوع است.

زباله های ساحلی

بخش بسیاری از این نیترات و فسفات روی رسوبات انباشته می‌شود و در زمان‌های خاصی نیترات و فسفات از بستر جدا می‌شود و در ستون آب قرار می‌گیرد در نتیجه رشد جلبک‌ها افزایش پیدا می‌کند، این جلبک‌ها باعث خفگی جانوران، سوزش چشم و خارش پوست می‌شود.بهترین راه مقابله با کشند قرمز، رس پاشی است.

 

ورودی رودخانه‌ها در جنوب کشور روز به روز کمتر می‌شود و چون مواد معلق به داخل دریا حمل نمی‌شود احتمال وقوع کشندقرمز افزایش پیدا می‌کند. اگر رودخانه‌ها ورودی طبیعی داشتند شاید این اتفاق نمی‌افتاد. مهر 90 تا 91، بارندگی 37درصد در جنوب کاهش پیدا کرد که می‌تواند عامل کشندقرمز باشد.حتی در دریای عمان که ریزش نیترات و فسفات وجود ندارد، هم کشندقرمز مشاهده شده است. هرچند در سال 1386 کشندقرمز بسیاری وجود داشت.

برگرفته از نشریه پیام دریا، ماهنامه شماره 217

محیط زیست دریایی و محیط زیست سواحل