سهم سموم در آلودگی محیط زیست

محیط پیرامون ما طی سال‌های متمادی دستخوش تغییرات و تحولات وسیعی بوده که بسیاری از آنها توسط عوامل انسانی ایجاد شده است. بشر با پیشرفت علم و ارتقای دانش توانسته بسیاری از عوامل طبیعی را مهار کند و به نوعی از تأثیرات منفی آنها بکاهد. اما در بسیاری موارد نیز فقدان دانش کافی یا یک‌بعدنگری باعث بروز تبعات منفی زیادی بر سلامت انسان و محیط زیست شده است. از جمله عواملی که باعث تغییرات مخرب در محیط زیست و آلودگی هوا می‌شوند وجود سموم مختلف در کشاورزی است بقیه در ادامه مطلب...

زکات علم در نشر آن است. امام علی(ع)

سموم

 


سهم سموم در آلودگی محیط زیست

دیوکسین‌ها از نظر خواص شیمیایی نیمه‌‌فرّار، ‌آب‌گریز، چربی‌دوست، مقاوم و بسیار سمی هستند، به همین لحاظ به سادگی و به سرعت جذب منابع چربی شده و در آنها ذخیره می‌گردند، لذا چربی موجود در بدن حیوانات مختلف و چربی فرآورده‌های دام، طیور و آبزیان هدف نهایی و محل تجمع این سموم بوده و عمدتاً از این طریق جوامع انسانی آلوده شده و سلامت آنها در معرض خطر قرار می‌گیرد.

محیط پیرامون ما طی سال‌های متمادی دستخوش تغییرات و تحولات وسیعی بوده که بسیاری از آنها توسط عوامل انسانی ایجاد شده است. بشر با پیشرفت علم و ارتقای دانش توانسته بسیاری از عوامل طبیعی را مهار کند و به نوعی از تأثیرات منفی آنها بکاهد. اما در بسیاری موارد نیز فقدان دانش کافی یا یک‌بعدنگری باعث بروز تبعات منفی زیادی بر سلامت انسان و محیط زیست شده است. از جمله عواملی که باعث تغییرات مخرب در محیط زیست و آلودگی هوا می‌شوند وجود سموم مختلف در کشاورزی است. یکی از خطرات سلامت محیط زیست و جامعه ترکیبات خطرناکی است که با افزایش استفاده از سموم و به‌کارگیری روش‌های ناصحیح در دفع زباله‌ها وارد چرخه بیولوژیک گیاهان، حیوانات و انسان می‌شود و تبعات منفی در سلامت انسان و محیط پیرامونش دارد. برای آگاهی بیشتر در این زمینه، خبرنامه فرهنگستان علوم گفت‌وگویی با دکتر سیدمحمد مهدی کیایی ـ استاد دانشکده دامپزشکی دانشگاه تهران و عضو وابسته گروه علوم دامپزشکی فرهنگستان علوم انجام داده که به دلیل اهمیت موضوع تقدیم می‌شود.

دیوکسین چیست و چه تأثیراتی در آلوده کردن محیط زیست دارد؟

بیش از 40 سال است که ترکیبات پلی‌کلرو بی‌فنیالها شناسایی شده‌اند. این مواد مشتمل بر گروه بزرگی است که حدود 100 ترکیب شیمیایی در آن طبقه‌بندی می‌شود. گرچه میزان مسمومیت ایجاد شده توسط هر یک متفاوت است، ولی درمجموع به عنوان پایدارترین و سمی‌ترین آلاینده‌های زیست‌محیطی به حساب آمده و تأثیر آنها بر موجودات زنده به مراتب بیشتر از سیانور برآورد شده است. این ترکیبات به سه دسته کلی تقسیم می‌شوند. یکی از این سه دسته ترکیبات

para-dioxine- Polychlorinated-dibenzo ـ است که تترا کلرودی بنزو ـ پی ـ دیوکسین یا (TCDD) سمی‌ترین آنها است.

دیوکسین‌ها و شبه دیوکسین‌ها ممکن است به صورت طبیعی و از طریق آتشفشان‌ها، آتش‌سوزی جنگل‌ها و نظایر آن ایجاد شوند، لیکن حدود 90 درصد ترکیبات به‌‌وجود آمده در طبیعت نتیجه فعالیت‌های صنعتی بشر است. کارخانه‌های تولید سموم دفع آفات، حشره‌کش‌ها، کلرین، کاغذسازی، پلاستیک‌سازی، تولید پی‌وی‌سی (PVC)، ظروف چینی، پالایشگاه‌های نفت و گاز و بالاخره کوره‌های زباله‌سوز اعم از زباله‌های شهری، بیمارستانی و آزمایشگاه‌های تحقیقاتی در این آلودگی سهم به‌سزایی دارند. ترکیبات یاد شده پس از ورود به اتمسر ضمن آلوده کردن جو، همراه با باران به زمین منتقل شده و سبب آلوده شدن خاک، آب، گیاهان و محصولات زراعی می‌شوند.

دیوکسین‌ها از نظر خواص شیمیایی نیمه‌‌فرّار، ‌آب‌گریز، چربی‌دوست، مقاوم و بسیار سمی هستند. به همین لحاظ به سادگی و به سرعت جذب منابع چربی شده و در آنها ذخیره می‌گردند، لذا چربی موجود در بدن حیوانات مختلف و چربی فرآورده‌های دام، طیور و آبزیان هدف نهایی و محل تجمع این سموم بوده و عمدتاً از این طریق جوامع انسانی آلوده شده و سلامت آنها در معرض خطر قرار می‌گیرد.برآورد شده است چنانچه افراد آلوده در شرایط قرنطینه قرار گیرند، بیش از 20 سال زمان نیاز است تا تنها نیمی از سموم ذخیره شده در چربی نسوج مختلف بدن دفع شود (به عبارت دیگر نیمه عمر سم در بدن بیش از 20 سال است). لذا گرچه آلودگی هوا، آب، منابع گیاهی و یا حتی تماس مستقیم با اجسام ‌آلوده (مانند ترکیبات نرم کننده در اسباب‌بازی کودکان و خطر جذب دهانی در اطفال) همه در تهدید سلامتی انسان‌ها نقش ایفا می‌کنند، لیکن بزرگترین راه آلودگی تغذیه از طریق فرآورده‌های دام، طیور و آبزیان آلوده شده است.

دیوکسین چگونه منتقل می‌شود؟

میزان آلودگی دام، طیور و آبزیان حتی زنبور عسل به میزان آلودگی منطقه زیست، نگهداری و پرورش آنها وابسته است. دیده شده است حضور این سم در حومه شهرها، قطب‌های صنعتی، آبهایی که اسکله و تأسیسات نفتی در آن قرار داشته و یا محل تردد، تخلیه، بارگیری نفت‌کش‌ها و گاهی شستشوی مخازن نفتی است و آب‌های داخلی آلوده به فاضلاب‌های شهری، صنعتی و سموم دفع آفات (اعم از رودخانه‌ها، دریاچه‌ها و استخرهای پرورش ماهی) به مراتب بیش از سایر مناطق بوده و لذا محصولات و فرآورده‌های دامی به‌دست آمده در این شرایط از اقلام خطرناک و قابل بررسی به حساب می‌آیند. امروزه مصرف خوراک دام، طیور و آبزیان منحصر به منطقه کشت محصولات کشاورزی و تولید آنها نبوده، به‌طوری که در شرایط صنعتی ممکن است خوراک تولیدی در یک نقطه آلوده شده و با انتقال به سایر نقاط حیوانات مناطق غیرآلوده را نیز در معرض خطر قرار دهد. در شرایط حاد که نشانه‌های بیماری در حیوان ظاهر می‌شود، تشخیص آلودگی آسان است.

به عنوان مثال رویت علائم مسمومیت در پرندگان هشداری در آلودگی محیط، خوراک و غیره است که در نتیجه باید از مصرف فرآورده‌های تولید شده، اجتناب شود. لیکن عموماً آلودگی در حیوانات تدریجی بوده و سم به مرور زمان در چربی نسوج مختلف به‌صورت تجمعی انباشته می‌شود، به‌طوری‌که علیرغم حضور غلظت بالای سم در چربی‌های بدن علائمی از مسمومیت مشاهده نمی‌شود. این درحالی است که سم از طریق چربی‌های موجود در فرآورده‌های لبنی و یا زرده تخم‌مرغ و طیور زنده به مرور دفع و وارد بدن مصرف کننده می‌شود.

لذا چربی موجود در زرده تخم‌مرغ، شیر و کلیه فرآورده‌های لبنی نظیر کره، سرشیر، خامه، پنیر یکی از راه‌های رایج در انتقال این سم خطرناک به مصرف‌کننده است. با نهایت تأسف در چربی شیر مادران نیز این سم مشاهده شده و کودکان از این طریق در معرض خطر قرار گرفته‌اند.

ماهیان پرورشی آب شیرین نیز که عموماً دارای چربی زیادی بوده و بعضاً فضای پرورشی آنها آمیخته با آب‌های سطحی آلوده است، حاوی مقادیر قابل توجهی از این ترکیب سمی هستند. لیکن از آنجا که امروزه بیشترین درصد پروتئین سبد غذایی از فرآورده‌های طیور تشکیل می‌شود و حجم مصرف این فرآورده‌ها در اغلب جوامع بالا است، آلوده شدن طیور (اعم از مرغ یا تخم‌مرغ) به آلوده شدن تدریجی غذای مصرفی مردم و درنهایت دریافت تدریجی مقادیر بالایی از سم همراه شده و تهدیدی بسیار جدی برای سلامت بشر محسوب گشته است. لذا در حال حاضر ارزیابی میزان آلودگی مرغ به‌ویژه تخم‌مرغ در تمامی جوامع بیشتر از سایر منابع غذایی مورد توجه قرار گرفته است.

دیوکسین چه خطراتی برای محیط زیست و موجودات زنده دارد؟

مشاهده شده دیوکسین‌ها علاوه بر مسمومیت کسانی که در معرض آن قرار گرفته‌اند، پس از ورود به بدن و دسترسی به سلول‌ها، به گیرنده‌های اچ (H.Receptors) پروتئین‌های سلولی چسبیده و از این طریق به DNA متصل و سبب تغییر در ژنوم، اختلالات ژنتیکی، موتاسیون و ناهنجاری‌های جنینی می‌گردند. علاوه‌بر آن پروتئین‌های اختصاصی و آنزیم‌های درون‌سلولی نیز تغییر یافته و عملکرد طبیعی سلول‌ها و واکنش‌های درون سلولی مختل می‌شوند. گاهی نیز با عملکردی شبیه به هورمون‌ها به ویژه استروژن در بدن موجب اختلالات هورمونی در افراد آلوده شده می‌شوند. لذا مسمومیت مزمن، تأثیر سوء بر تخمک‌گذاری و تولید مثل، اختلال باروری، اختلالات ژنتیکی، ناهنجاری‌های جنینی، کاهش و یا اختلال شدید رشد در اطفال، تخریب سیستم ایمنی و دفاعی بدن و درنهایت انواع سرطان‌ها از اثرات سوء و قطعی حضور این سم در محیط و زنجیره غذایی به ویژه غذاهایی است که با چربی‌های حیوانی همراه است.

چه توصیه‌هایی برای کاهش خطرات آلاینده این سم دارید؟

*باتوجه به غیرقابل اجتناب بودن استفاده از آفت‌کش‌ها در شرایط فعلی، از آفت‌کش‌هایی استفاده شود که نیمه عمر کوتاهی در طبیعت دارند و پایدار نیستند.

*استفاده از روش‌های بیولوژیک جهت دفع آفات نباتی توصیه و جایگزین روش‌های شیمیایی شود.

*ساختار کوره‌های زباله‌سوز (اعم از شهری، بیمارستانی، آزمایشگاهی و...) به منظور جلوگیری از احتراق ناقص، اصلاح و زمان و درجه حرارت مطلوب برای سوزاندن رعایت شود.

*استفاده از مواد اولیه کلرینه در تولید کاغذ، (در کارخانه‌های کاغذسازی و صنایع سلولزی)، کیسه و لوله‌های پلاستیکی و سایر اقلام مورد استفاده در صنعت به‌ویژه موارد مورد مصرف در پزشکی به حداقل رسیده و منع شود.

*از صید ماهیان در آب‌های آلوده پرهیز شود.

*از مصرف غذاهای چرب (به‌ویژه چربی‌های حیوانی، گوشت‌های چرب، کره و...) تولید شده در محیط‌های آلوده خودداری شود.

*جایگزینی اقلام غذایی گیاهی (حبوبات، میوه و سبزیجات) با فرآورده‌های حیوانی در اولویت قرار گیرد.

*از مصرف پوست مرغ و ماهی به هنگام طبخ خودداری شود.

*از مصرف هر نوع چربی حیوانی در جیره‌های غذایی طیور و ‌آبزیان پرهیز شود.

*آموزش‌های لازم در به‌کارگیری روش‌های صحیح استفاده از سموم دفع آفات، عدم سوزاندن زباله به صورت ناقص و

آتش زدن اقلامی همچون چوب، برگ، کاغذ و مازاد کشاورزی، در اولویت برنامه‌های زیست‌محیطی قرار گیرد.