جلوگیری از آلودگی‌های زیست‌محیطی

آدمی در آغاز زندگی، موجودی تابع طبیعت بوده و برای زیستن خود به سخاوت آن نیاز داشته است. هم‌چنین از قدرت طبیعت به هنگام وقوع طوفان، طغیان آب و فوران آتش‌فشان و حوادثی مانند آن ترس و وحشت داشته است. انسان خود را ناچار دید تا برای استفاده‌ی بهتر و بیشتر از مواهب طبیعی و نیز حفاظت از خود در برابر محیط، بر دامنه‌ی اطلاعات خویش بیفزاید بقیه در ادامه مطلب...

زکات علم در نشر آن است. امام علی(ع)

فضای زیست محیطی


جلوگیری از آلودگی‌های زیست‌محیطی

 

آدمی در آغاز زندگی، موجودی تابع طبیعت بوده و برای زیستن خود به سخاوت آن نیاز داشته است. هم‌چنین از قدرت طبیعت به هنگام وقوع طوفان، طغیان آب و فوران آتش‌فشان و حوادثی مانند آن ترس و وحشت داشته است. انسان خود را ناچار دید تا برای استفاده‌ی بهتر و بیشتر از مواهب طبیعی و نیز حفاظت از خود در برابر محیط، بر دامنه‌ی اطلاعات خویش بیفزاید.

به این ترتیب آموخت که حیوانات را اهلی کند، از گیاهان بهتر استفاده کند و پناهگاه‌های محکم‌تری برای خود بسازد. رفته رفته در طبیعت نفوذ و دخالت کرد، اقلیم مناطق را دگرگون ساخت، رودها و حتی دریاچه‌های مصنوعی به وجود آورد و با دخالت‌هایش، تعادل طبیعت را بر هم زد و باعث بی‌نظمی و نابسامانی در آن شد. بشر به موازات این اقدامات، متوجه خساراتی شد که به محیط زیست وارد ساخته است و این آگاهی به تدریج افزایش یافت. در پاره‌ای از کشورهای جهان مانند ایتالیا، یونان و فرانسه قدمت انجام بعضی از اقدامات زیست‌محیطی به قرن‌ها قبل بر می‌گردد، اما در سطح جهان چنین نبوده است و مهم‌ترین اقداماتی که در این زمینه انجام گرفته مربوط به قرن بیستم است. در سال ۱۹۰۹ کمیته‌ی مشترک بین‌المللی بر اساس معاهده‌ی آب‌های مرزی میان آمریکا و کانادا تشکیل شد. این کمیته به عنوان یکی از اولین کمیسیون‌های بین‌المللی مسئول کنترل امور آلودگی آب شیرین شناخته شده است. ضرورت تشکیل چنین کمیته‌ای به این دلیل بود که اصولا مشکلات ناشی از آلودگی رودخانه‌ای بین‌المللی و دریاها تنها از راه اقدامات ملی و داخلی برطرف نمی‌شود و به همکاری دیگر کشورهای ذی‌نفع نیاز دارد. در خاتمه جنگ جهانی دوم اقداماتی صورت گرفت که بسیاری آن را فقط در چارچوب مسائل نظامی مورد توجه قرار دادند. این اقدامات مانند تشکیل دادگاه نظامی نورنبرگ، تنها امور نظامی را مدنظر قرار نداده است، بلکه ابعادی از انهدام و تخریب محیط زیست نیز در لوای جرایم جنگی مورد بررسی قرار گرفته است. تعدادی از متهمان، به اتهامی مانند روش به کارگیری زمین‌های سوخته، که در عقب‌نشینی نیروی‌های آلمان از شوروی سابق، بالکان و نروژ به اجرا درآمد، مورد محاکمه قرار گرفتند. اما در کشور ما، حمایت از محیط زیست و سالم نگه‌داشتن آن موضوعی است که از دیرباز مورد توجه بوده است. در روزگاران کهن، متاثر از افکار دینی توجه خاصی در این باره وجود داشته است و با ظهور مکتب نورانی اسلام بر میزان و چگونگی این حمایت نیز افزوده شد.

 

حفاظت از محیط زیست از نگاه ادیان الهی

بشر همواره از معنویت و فرهنگ دینی تاثیر‌پذیر بوده و زندگی خود را براساس آن استوار نموده و کوشش کرده است تا جایی که برای او امکان دارد اصول زندگی‌اش را براساس آن و ملاک‌های خود را از این طریق به دست آورد. نگرش او به محیط زیست به عنوان یکی از مسایل حیاتی نیز، تا میزان زیادی نتیجه تاثیر پذیری از فرهنگ‌های آسمانی است. از این رو آگاهی یافتن از دیدگاه‌های این ادیان به معنای ریشه یابی این اقدامات حمایتی است.

 

ادیان غیر اسلامی

برای آنکه نگرش ادیان عبری را درباره‌ی محیط زیست بدانیم باید به مجموعه کتاب‌های مقدس یهودیان مراجعه کنیم، این کتاب‌ها شامل تورات و کتاب‌های دیگر منتسب به دیگر پیامبران قوم یهود است. در این کتاب‌ها از کیفیت خلقت جهان، آسمان و زمین و از طبیعت و منابع طبیعی همچون آب، خاک، گیاهان، درختان، جنگل و نیز حیوانات سخن گفته شده است. در کتاب آفرینش آمده است که خداوند باغی را در عدن به طرف شرق آفرید و آدم را که خلق کرده بود، در آنجا سکنی داد. در کتاب مزامیر در بخشی از سرود یکصد و چهار آمده است: «چشمه‌ها را در وادی‌ها جاری می‌سازند، تا در میان کوه‌ها روان بشوند، حیوانات صحرا را سیراب می‌سازند، تا گورخران تشنگی خود را فرونشانند. بر آنها مرغان هوا ساکن می‌شوند و از میان شاخه‌ها آواز خود را سر می‌دهند. نباتات را برای بهائم می‌رویاند و سبزه را برای خدمت انسان، و نان را از زمین بیرون می‌آورد ... ای خداوند، پدیده‌های تو چه بسیار است. جمیع آنها را به حکمت کرده‌ای و زمین از دولت تو پر است.» در این سرود، خلقت طبیعت و موجودات به تصویر کشیده شده و جایگاه انسان را در آن توصیف کرده است. به عبارت دیگر نیاز انسان به طبیعت و ضرورت حفظ آن برای استمرار حیات نشان داده شده است. در آئین مسیحیت نیز طبیعت و محیط زیست مورد توجه قرار گرفته است. در کتاب (اعمال رسولان) به بشر توصیه شده است که در پدیده‌های طبیعی بیاندیشید و از این راه به خدا پی ببرید. در قسمتی از باب چهارم این کتاب آمده است: «به شما بشارت می‌دهیم که از این اباطیل رجوع کنید به سوی خدای حی که آسمان‌ها و زمین و دریا و آنچه را که در آنهاست آفرید.» به این ترتیب سعی شده است تا انسان از راه توجه به طبیعت، به سوی خداوند هدایت شود و همواره طبیعتی که وسیله رسیدن بشر به خالق هستی است مورد احترام قرار دارد. برخی از دانشمندان مانند وایت (White) و توین‌بی (Toynbee) معتقد بوده اند که فرهنگ و تعالیمِ یهودیت و مسیحیت سبب شده است که انسان طبیعت را در خدمت خود بداند و به خود حق بدهد که به هر گونه که مایل است در طبیعت تصرف کند، اما این اندیشه درست نیست و حاکی از برداشت نادرست آنها از تعالیم ادیان مزبور است. زرتشت نیز، از نخستین پیامبران ادیان الهی است که درباره‌ی محیط زیست و حمایت از آن سخن گفته و مقرراتی نیز وضع کرده است. از جمله در کتاب وندیداد - که جزء سوم اوستا و حاوی احکام شریعت زرتشت است، درباره مسائل گوناگون آلودگی‌ها و راه‌های برطرف کردن آنها مقرراتی وضع شده است. (در همین زمینه و درباره ایرانیان باستان که خود از نگاهبانان اولیه محیط زیست به شمار می‌روند، توجه شما را به مقاله‌ای جلب می‌کنیم که در شماره‌ی نهم ماهنامه‌ی نفت پارس درج شده است.

 

محیط زیست از نظر دین اسلام

تردیدی وجود ندارد که هیچ مکتبی مانند اسلام به طبیعت و محیط زیست اهمیت نداده است. قرآن کریم در بسیاری از آیات انسان‌ها را به مطالعه‌ی طبیعت و عناصر آن فراخوانده است. هم‌چنین بسیاری از سوره‌های قرآن کریم به نام یکی از عناصر طبیعت خوانده می‌شود مانند سوره‌ی شریفه‌ی بقره، رعد، نحل، نور، عنکبوت، نجم، فجر، شمس، حدید، لیل، قمر، تین، ناس و ... خداوند منان، سرنوشت بشر را به گونه‌ای رقم زده است که در دامان طبیعت رشد کند و به آن نیازمند باشد. طبیعت به شکلی خلق شده است که در خدمت انسان باشد و نیازهای او را برطرف کند. با در نظر گرفتن این نکته که به حکم قرآن کریم همه چیز در جهان آفرینش بر پایه‌ی نظم و عدالت استوار است و هر چیزی به اندازه‌ی لازم آفریده شده است (سوره‌ی شریفه‌ی قمر آیه‌ی ۴۹) این نتیجه به دست می‌آید که نابسامانی‌های موجود در طبیعت و آلودگی‌های زیست محیطی ناشی از بهره وری نادرست از طبیعت و منابع آن است. فعالیت‌های انسان برای رسیدن به رفاه و توسعه اقتصادی و اجتماعی، خود باعث تخریب محیط زیست شده است. این تخریب آن چنان در وضعیت آب و هوای کره زمین دگرگونی ایجاد کرده که سلامتی و حیات او و سایر موجودات زنده به خطر افتاده است. شرایط به وجود آمده به حدی وخیم است که امروزه از آن به عنوان «بحران محیط زیست» یاد می‌شود. برای رهایی از این بحران، باید به اصول اخلاقی و متون دینی به ویژه اسلام مراجعه کنیم، زیرا مبنای پیدایش بحران زیست‌محیطی کنونی، بحران اخلاق در میان انسان‌ها است. در قرآن کریم از نابود کردن وتخریب محیط زیست به عنوان اعتداء (تجاوز) نام برده شده است و بر این اساس کسانی که رفتار ناشایست نسبت به محیط زیست داشته باشند، از رحمت و محبت خداوند محروم خواهند بود. (سوره شریفه مائده آیه۸۶) درست است که خداوند طبیعت را مقهور انسان آفریده است و انسان را به عنوان جانشین خود در زمین قرار داده است، اما این به آن معنا نیست که او آزاد باشد تا هر گونه که مایل است رفتار کند. انسان در برابر خداوند و تمامی آفرینش مسئول است. او باید در برابر اراده خداوند تسلیم باشد و با صلح و صفا در بشر طبیعت زندگی کند به عبارتی، انسانی که جانشین خداوند در زمین است باید همواره در راه حفظ و سلامت طبیعت بکوشد.

نویسنده: مهندس احمد کسائیان

بر گرفته از سایت: http://www.aftab.ir