لایه‌ی اوزن: اوزن نوعی اکسیژن است. بر اثر برخورد پرتو ماورای بنفش خورشید با اکسیژن موجود در جو زمین اوزن تشکیل می‌شود. در جو لایه‌ای از اوزن وجود دارد این لایه مانع عبور و رسیدن بخش اعضم پرتو ماورای بنفش به زمین می‌شود. ولی اوزن بر اثر آلودگی جو به سهولت می‌تواند نابود شود و این امر لایه‌ی اوزن را به خطر می‌اندازد بقیه در ادامه مطلب...

زکات علم در نشر آن است. امام علی(ع)

لایه ازن


” اوزون چیست؟ “

دانشمندان لایه ها زمین را به چهار قسمت تقسیم مى کنند :

1)تروپوسفر (که نسبت به سطح دریا 12تا15 کیلومترارتفاع دارد)

2)استراتوسفر

3)مزوسفر

4)تروموسفر(خارجى ترین لایه زمین)

مولکول اوزون (o3)از یک مولکول اکسیژن و یک اتم اکسیژن که ناپایدار و واکنش پذیر مى باشد، تشکیل شده است .

پیوند میان مولکول اکسیژن و اتم اکسیژن در مولکول اوزون بسیار ضعیف مى باشد و ممکن است با کوچکترین برخورد از هم جدا ویا با دریافت کوچکترین انرژى به حالت اولیه خود برگردند . لایه اوزون در لایه استراتوسفر زمین قرار دارد .در شب ها به دلیل عدم دسترسى به انرژى تابشى خورشید، ضخامت لایه اوزون کمتر از ضخامت آن در روز ها مى باشد. هنگامى که پرتوهاى فوق بنفش به مولکول ها اوزون برخورد مى کنند، پرتو هاى فوق ـ بنفش مقدار زیادى از انرژى خود را از دست مى دهند وبه پرتو هاى فرو سرخ تبدیل مى شوند ، و همچنین بر اثر این برخورد ، مولکول اوزون به مولکول اکسیژن واتم اکسیژن تبدیل مى شود و با تابش مجدد نور خورشید ، مولکول اوزون دوباره پدیدار مى شود. مولکول هاى اوزون هرچند که براى ما مفید هستند اما وجود آن ها در لایه تروپوسفر (لایه اى که ما در آن زندگى مى کنیم) بسیار خطرناک مى باشند. نیتروژن هاى پراکسید خارج شده از اگزوز موتورهاى دیزلى بر اثر تابش نور خورشید (عمل فتو شیمیایى) با مولکول هاى اکسیژن واکنش مى دهند و مولکول هاى اوزون را پدیدار مى کنند . چون در مولکول هاى اوزون اتم هاى اکسیژن فعال (رادیکالى) وجود دارد ، تنفس آن ،موجب اختلال در دستگاه تنفسى مى شود .

”حفره اوزون“ تا سال 1980میلادى از سوراخى لایه اوزون خبرى نبود ؛ اما در سال 1985م ، دانشمندان از نازک شدن لایه اوزون در قطب جنوب خبر دادند. در آن زمان با تحقیقات انجام شده علت نابودى مولکول هاى اوزون را ،گاز هاى cfc (کلر و فلوئور و کربن) مى دانستند.

گاز هاى cfc بعنوان گاز هاى خنک کننده در یخچال ها ،کولرها و همچنین در مواد پلاستیکى مورد استفاده قرار مى گیرند . در cfc ها اتم هاى کلر ناپایدار و واکنش پذیر مى باشند و هنگامى که گاز هاى cfc به لایه هاى بالا مى روند ، در لایه هاى بالا بر اثر برخورد با نور خورشید ،گاز هاى کلر آزاد مى شوند. اتم هاى کلر در لایه استراتوسفر با مولکول هاى اوزون واکنش مى دهند. هر اتم کلر به تنهایى مى تواند 100.000 مولکول اوزون را از بین ببرد .

به همین دلیل در گستره جهانى ،در سازمان ملل متحد ،در معاهده اى بنام معاهده مونترال کشورها متعهد شدند که از تولید و فروش گاز هاى cfc خوددارى کنند ،و همچنین به کشور هاى فقیر این امکان را بدهند که بجاى استفاده از گاز هاى cfc ، از گاز هاى خنک کننده دیگرى استفاده کنند. ما مى دانیم که بیشترین کشور هاى صنعتى در نیم کره شمالى قرار دارند ، پس چرا در قطب جنوب لایه اوزون سوراخ شده است ؟!

برای پاسخ به این سوال ، پژوهش های زیادی انجام شده است که بعضی از این پژوهش ها تاکنون در دست تحقیق است . اخیراً دانشمندان علت ایجاد حفره در لایه اوزون را گرداب های سنگین ، که در قطب جنوب جریان دارند ، می دانند در زمستان در طول شبهای قطبی، نور خورشید درتمام سطح قطب جنوب در دسترس نیست ، به همین دلیل در این قطب در لایه استراتوسفر طوفان هاى سنگینی گسترش مى یابند که به آن ها ‘گرداب قطبی’(polar vortex) مى گویند . گرداب قطبی می تواند ذرات سازنده هوا را تجزیه کند .این گرداب ها باعث ایجاد ابرهاى سردی می شوند که بر فراز قطب جنوب جریان می یابند. که به این ابرها ‘ابر استراتوسفر قطبی’ (polar stratosphere cloud) می گویند.اختصار آن psc است. Ps ها بسیار سرد هستند و دمای آن ها حدود 80- سیلسیوس است.Psc از نیتریک اسید تری هیدرات (nitric acid trihydrate) تشکیل شده است و با ابرهایی که ما آن ها را در آسمان می بینیم کاملاً متفاوتند. پس این ابرهای اسیدی می توانند لایه اوزون را تخریب کنند.

‘بنایراین با استناد به تحقیقات انجام یافته ،موارد زیر را می توان از عوامل موثر در تخریب لایه اوزون دانست:

1)محور زمین به گونه اى مى باشد که نور خورشید به قطب شمال بیشتر از قطب جنوب مى تابد به همین دلیل ضخامت لایه اوزون در قطب شمال بیشتراز ضخامت آن در قطب جنوب مى باشد (زیرا ما گفتیم که پیوند میان مولکول اکسیژن و اتم اکسیژن در مولکول اوزون بسیار ضعیف مى باشد و ممکن است با کوچکترین برخورد از هم جدا ویا با دریافت کوچکترین انرژى(مانند انرژى تابشى خورشید ) به حالت اولیه خود برگردند)

2)از مورد دوم نتیجه مى گیریم که هواى قطب جنوب سردتر از هواى قطب شمال مى باشد ، بنابراین هواى گرم هنگامى که بر اثر جریان هایى به قطب جنوب مى روند ، چون سبک مى باشند ،به سمت بالا مى روند و موجب نابودى لایه هاى اوزون برفراز قطب جنوب مىشوند.

3)در زمستان نور خورشید کاملاً در تمام سطح قطب جنوب در دسترس نمی باشد، واین امر باعث کاهش دما و تشکیل ابرهای psc می شود

4) ابرهای psc اسیدی هستند و به همین دلیل آن ها به لایه اوزون آسیب می رسانند.

 

لایه اوزون چیست؟

 

خطرها و سودها: خورشید و جو حیات را در زمین امکان پذیر ساخته‌اند. زمین بر اثر حرارت خورشید گرم می‌شود و جو بخشی از این گرما را در خود نگه می‌دارد و مانع فرار گرمای مزبور به فضای می‌شود. ولی تمام انرژی‌یی که خورشید تولید می‌کند بی‌خطر نیستند. پرتو خطر ناکی به نام ماورای بنفش از خورشید ساطع می‌شود که می‌تواند به حیات زیان آور باشد.

 

محافظت از زمین: جو همچون سپری نامرئی زمین را احاطه کرده است. جو از گازهای مختلفی تشکیل شده است که محافظ حیات در زمین است. جو اجازه می‌دهد که انرژی‌های مفید از درون آن عبور کنند اما از مقدار انرژی‌های مضری که به سطح زمین می‌رسند می‌کاهد. در ارتفاع ده تا سی کیلومتری زمین لایه‌ای از جو قرار گرفته است که حاوی اوزن است. این لایه مانع رسیدن بخشی از پرتو مضر ماورای بنفش به زمین می‌شود.

لایه‌ی اوزن: اوزن نوعی اکسیژن است. بر اثر برخورد پرتو ماورای بنفش خورشید با اکسیژن موجود در جو زمین اوزن تشکیل می‌شود. در جو لایه‌ای از اوزن وجود دارد این لایه مانع عبور و رسیدن بخش اعضم پرتو ماورای بنفش به زمین می‌شود. ولی اوزن بر اثر آلودگی جو به سهولت می‌تواند نابود شود و این امر لایه‌ی اوزن را به خطر می‌اتدازد.

 

اوزون خواران: گازهایی که در یخچال‌ها به کار می‌روند موادی شیمیایی به نام کلروفلوئور و کربن (CFC) هستند این گازها در سطح زمین بی خطرند ولی در جوخطرناک می‌شوند.هنگامی که گازهای سی اف سی به پوشکره می‌رسند ممکن است درصد سال یا بیبشتر عمر کنندو سپس نابود شوند. این گازها در پوشکره بر اثر تابش پرتوی ماورای بنفش به مواد شیمیایی دیگری تجزیه می‌شوند. یکی از این مواد شیمیایی گاز کلر است که لایه‌ی اوزن را منهدم می‌کند.

 

منابع سی اف سی: مواد سی اف سی در فریزرها و دستگاههای تهویه مطبوع و برخی از اسپری و دستگاههای آتش نشانی یافت می‌شود. اسفنج‌های پلاستیکی که در بسته‌بندیها و وسایل منزل به کار می‌روند نیز ممکن است از مواد سی اف سی ساخته شوند. در کارخانه‌های سازنده‌ی ابزارهای الکترونیکی برای تمیز کردن تابلوی مدارهای داخل تلوزیونها و کامپیوترها از مواد سی اف سی استفاده می‌کنند. این مواد به تدریج به داخل جو رانده می‌شوند.

اثرات ناشی از مواد سی اف سی: اگر ما مانع نازک‌شدن بیش از حد لایه‌ی اوزن نشویم ، مقدار زیادی از پرتو زیانبخش ماورای بنفش به سطح زمین خواهد رسید. در آن صورت دانه‌های گیاهی رشد نخواهد کرد ، رشد گلها متوقف خواهد شد ، و بسیاری از گیاهان خشک خواهند شد. بدون گیاهان انسانها و حیوانات بدون غذا خواهند ماند. حتی صدمه مختصری به لایه‌ی اوزن می‌تواند به محصولات غذایی زیان برساند.

 

اوزن در سطح زمین: لایه‌ی اوزن تا هنگامی که در بالای آسمان است زمین را از پرتوهای بسیار مضر خورشید محافظت می‌کند. ولی در سطح زمین وجود اوزن نوعی آلودگی خطرناک به‌شمار می‌رود که به حیات زیان می‌رساند. در شهرهای بزرگ بر اثر ترکیب سوخت اتومبیلها با نور خورشید اوزن تولید می‌شود. اگر وزش باد وجود نداشته باشد که اوزن را به طبقات بالای جو ببرد، اوزن در مجاورت زمین انباشته خواهد شد و مه دود فتوشیمیائی خطرناکی به وجود می‌آورد که سلامتی را به خطر می‌اندازد.

 

حفره اوزن: مدت سی سال است که دانشمندان لایه‌ی اوزن قطب جنوب را اندازه‌گیری می‌کنند. آنان در دهه‌ی 1980متوجه شدند که در هر سال هنگام بهار بخش وسیعی از لایه‌ی اوزن بر فراز قطب جنوب بسیار نازک می‌شود. تقریباً تمام اوزن این منطقه بر اثر مواد سی اف سی منهدم می‌شود.در دهه‌ی 1960 در لایه‌ی اوزن حفرهای وجود نداشت ، زیرا مواد سی اف سی بسیار کم مصرف می‌شد. اکنون در بهار هر سال حفره‌ای در لایه اوزن قطب جنوب ایجاد می‌شود. این امر ادامه خواهد یافت مگر آنکه ما مصرف سی اف سی را متوقف کنیم.

 

غنی و فقیر: در بسیاری از کشورهای توسعه یافته قوانین جدیدی وضع شده است که بر اساس آنها استعمال مواد سی اف سی ممنوع گردیده است. اتومبیل‌ها می‌بایست به صورت ویژه‌ای طراحی شوند که خروج دودهای مضری که وارد هوا می‌کنند کاهش یابد. ولی در بسیاری از کشورهای توسعه یافته تحریم مواد سی اف سی چندان آسان نیست. افشان‌ها و یخچالها در شمار وسایل رفاهی جا دارندو مردم این کشورها مایل نیستند دست از آنها بردارند.

 

علت سوراخی لایه ازن چیست؟

لایه اُزُن گازی نامریی و از جنس اکسیژن است که در بالای سطح کره زمین وجود دارد. وظیفه این گاز محافظت از زمین در برابر تابش اشعه ماورای بنفش خورشید که همان پرتوهای مضر خورشید محسوب میشوند، است. اگر این لایه نازک شود و به تدریج از بین برود، اشعه ماورایبنفش به راحتی به سطح زمین نفوذ کرده و سبب ایجاد بیماریهای مختلفی از جمله سرطان پوست و آبمروارید در انسان میشود...

محافظت و جلوگیری از تخریب لایهاُزُن به عهده فرد فرد ماست. به همین خاطر تصمیم گرفتیم که در این هفته شما را بیشتر با عوامل تخریب لایه اُزُن آشنا کنیم تا شما هم بتوانید با شناخت عوامل تخریبی آن بیشتر به حفظش کمک کنید.

1. اسپریهای خوشبوکننده

حتما شما هم بسیار دیدهاید افرادی را که تا دوشی از اسپری و خوشبوکنندههای دیگر نگیرند، پایشان را از خانه بیرون نمیگذارند! افرادی که بدون توجه به آسیبهایی که ممکن است به محیط زیستشان بزنند فقط به فکر محترم به نظر رسیدن خودشان هستند. توصیه ما به اینگونه افراد این است که بیشتر به محیطزیست و نسل آینده توجه کنند. اسپریها از جمله کالاهایی هستند که با توجه به وجود کلر و فلوروکربن در ترکیبشان تهدیدی جدی برای محیطزیست و به خصوص تخریب لایه اُزُن به شمار میروند. ضمنا، حواستان باشد که اسپریهایی که میخرید حتما برچسب «دوستدار اُزُن» داشته باشند.

 

2.  یخچال

امروزه دیگر نبودن یخچال و فریزر در خانهها تعجب دارد و اما امان از دست این گاز کلروفلوروکربن که هرچه میکشیم از دست اوست. این گاز که با نام CFC هم شناخته شده است و یکی از عوامل اصلی تخریب لایه اُزُن محسوب میشود در صنایع سرماساز مثل آبسردکن و یخچال و فریزرهای خانگی و صنعتی کاربرد دارد چون لایه اُزُن زمین را در برابر اشعه مضر ماورایبنفش حفظ میکند و گاز کلروفلوروکربن هم تهدیدی به جان لایه اُزُن است، صنعتگران به این فکر افتادهاند که جایگزینی برای این گاز در صنایع سرماساز تعیین کنند. جایگزینیهایی مثل هیدروفلورکربن (HFCS) یا هیدروفلوروکلروکربن (HCFC).

 

3.  پاککنندهها

میشویید و میسایید و برق میاندازید و فکر میکنید خیلی تمیز و با سلیقه هستید که یک خانه و زندگی نظیف و مرتب دارید؟ نه جان من! اینطورها هم که شما فکر میکنید نیست. خوب است بدانید که همین مواد شویندهای که هر روز و هر شب از آنها استفاده میکنید، ممکن است تهدیدی جدی برای تخریب لایه اُزُن و در نتیجه به خطر افتادن سلامت شما باشند. حلالها از جمله دشمنان لایه اُزُن به شمار میآیند که عمدتا شامل انواع پاککنندهها و چربیزداها که در صنایع، الکترونیک و خشکشویی به کار میروند، هستند. انواعی از پاککنندهها خطرناکاند که در ترکیبشان نام کلروفرم یا همان تریکلرواتان و تتراکلریدکرین به چشم میخورد.

 

4. کشاورزی

کشاورزی نیاز جامعه است اما نه با روشهای غیر اصولی که سبب آسیب رساندن به محیط زیست شوند. متیل بروماید از جمله موادی است که در انواعی از آفتکشها و ضدعفونیکنندههای محصولات

کشاورزی وجود دارد و افرادی که از این نوع مواد برای سلامت محصولات کشاورزیشان استفاده میکنند باید بدانند که چه دردسرهایی ممکن است برای کل جهان به وجود بیاورند. اکسید نیتروژن هم که گازی است منتشره از کودهای شیمیایی ازته، یکی دیگر از موارد تهدید و تخریب لایه اُزُن محسوب میشود.

 

5. کپسولهای آتشنشانی

کپسول آتشنشانی از جمله کالاهایی است که وجودش در هر خانه، اداره و ماشینی ضروری است تا در مواقع بحرانی حلال مشکلات ناشی از آتشسوزی شود اما جالب است بدانید که این دشمن دوستنما گازی به نام هالوژن در ترکیباتش دارد که برای محیطزیست بسیار خطرناک است و یکی از عوامل نازک شدن لایه اُزُن محسوب میشود. هرچند که در کل دنیا این عامل تخریبی فقط دو درصد مصرف میشود اما همین مصرف دو درصدی تخریبی ۲۵ درصدی در پی دارد. یعنی ۲۵ درصد از تخریب لایه اُزُن به خاطر آزاد شدن گاز هالوژن در فضاست.

 

6. کولر

آیا تا به حال فکر کردهاید که وقتی در هوای گرم تابستان جلوی تلویزیون و روبهروی باد کولر روی کاناپه لم دادهاید و فیلم موردعلاقهتان را تماشا میکنید، با این کارتان دارید لایه اُزُن را از بین میبرید؟! یا وقتی هنگام رانندگی گرمتان میشود و درجه کولر اتومبیلتان را روی زیاد تنظیم میکنید، تهدیدی برای محیطزیست محسوب میشوید؟ همین کولرها که در فصول گرمای سال جزو محبوبترین کالاها محسوب میشوند به علت دارا بودن گاز کلروفلوروکربن در ترکیبشان جزو محصولات مخرب لایه اُزُن به شمار میآیند که شما میتوانید با کمتر استفاده کردن از آنها دوستیتان را با محیط زیست ثابت کنید. باور کنید که آنقدرها هم سخت نیست، مگر پدر بزرگها و مادربزرگهای ما بدون کولر زندگی نکردند؟

 

7. گازهای گلخانهای

افزایش مقدار گازهای گلخانهای در جو یعنی هرچه نازکتر شدن لایه اُزُن و اما گازهای گلخانهای چیست؟ کره زمین بهطور طبیعی توسط تابش نور خورشید گرم میشود و مقداری از نور تابیده شده دوباره به سمت جو برمیگردد. یعنی خورشید زمین را گرم میکند و مقداری از بازتابشش هم سبب گرم شدن جو میشود. تا این جای کار اشکالی وجود ندارد. همه مسایل وقتی پیش میآیند که در اثر زیاد شدن فعالیتهای صنعتی و انسانی یک لایه ضخیم از گاز به نام گاز گلخانهای یا GHG بین زمین و جو قرار میگیرد و نمیگذارد که بازتابش خورشید به صورت کامل به جو برگردد و در نتیجه باعث بالا رفتن دمای زمین به مرور زمان میشود. بهطورکلی بیشترین حجم گازهای گلخانهای را بخار آب، دیاکسید نیتروژن، دیاکسیدکربن و متان تشکیل میدهد.

 

8. انسان

و اما این موجود خاکی، خواسته یا ناخواسته چه کارهایی که انجام نمیدهد. شاید خیلی از ما و شما نخواهیم که محیط زیستمان را نابود کنیم و یکی از عوامل تخریب لایه اُزُن به حساب آییم اما باید بدانید که خیلی از فعالیتهای روزمرهای که انجام میدهیم روز به روز لایه اُزُن را نازکتر میکند.

گرم کردن غذا در مایکروویو، استفاده از اتومبیل، شستن و اتو کردن لباسها، کار و بازی با کامپیوتر، تماشای تلویزیون، استفاده از کولر، گوش کردن موسیقی از استریوی ضبط و گرم شدن به وسیله بخاریهای گازی یا نفتی از جمله کارهایی هستند که همه ما انجام میدهیم و با این کارها سبب افزایش گازهای گلخانهای میشویم. چرا؟! زیرا تمام این وسایل برای کار کردن نیاز به انرژی دارند و این انرژی بهصورت مستقیم یا غیرمستقیم از طریق سوختهای فسیلی مثل نفت و گاز و زغالسنگ که سوزاندنشان گاز گلخانهای بهوجود میآورد، به دست میآید. پس بهتر است در مصرف هرچه بهینهتر از اینگونه وسایل تلاش کنیم.

 

هوای ازون را داشته باشید . به فرزندانتان، به شاگردانتان، به همکارانتان و خانوادهتان بیاموزید که دنیا فقط سهم آنها نیست. نسلهای آینده هم حق زندگی کردن دارند. صنایع باید به خدمت و آسایش انسانها منجر شود نه به قاتلی پنهان. هنگام خرید انواع اسپریها، واکسها، رنگها، مواد ترمیمکننده رنگ، کولر، یخچال و فریزر و... دقت کنید که نشان دوستدار ازون یا ozone friendly و یا فاقد سیافسی که همان CFC Free است حتما روی کالا درج شده باشد.