مهمترین اهداف برنامه تنظیم خانواده در زمینه تاّ مین سلامت مادر وکودک بشرح زیر می باشد:
 -کاهش مرگ و میر کودکان
- کاهش مرگ و میر  مادران
- جلوگیری از حاملگیها و امیدواریهای پر خطر
- کاهش بیماریهای ژنتیکی
- جلوگیری از سوء تغذیه مادران و کودکان با فاصله گذاری بین تولد ها
-  جلو گیری از حاملگی و آبستنی ناخواسته و نهایتاّ کاهش سقط های غیر قانونی . بقیه در ادامه مطلب...

زکات علم در نشر آن است. امام علی(ع)


سلامت و بهداشت فرد در جامعه تحت تاّثیر خصوصیات جمعیتی آ ن جامعه ای است که فرد جزئی از آن می باشد ، اگر چه در کشورهای در حال توسعه بعلت افزایش سطح خدمات بهداشتی از میزان مرگ ومیر کاسته شده است ،ولی به علت افزایش جمعیت کیفیت خدمات بهداشتی در سطح پائینی قرار دارد .


  افزایش جمعیت سبب اختلاف عرضه و تقاضای بهداشتی شده و کم وکیف خدمات بهداشتی را تحت
تاّثیر قرار می دهد در جوامعی که رشد جمعیت بالا است میزان افراد زیر ۱۵ سال و کودکان آن جامعه بالا می باشد و بیشترین حجم خدمات بهداشتی معطوف آنها خواهد شد ، در نتیجه با کمبود امکانات و منابع مواجه خواهیم شد .

 در راستا ی این سیاستها ، دولت بر آن شد تا از طریق کنترل جمعیت و اجرای برنامه های تنظیم خانواده در سطح کشور تا حدودی از نتایج زیانبار رشد جمعیت جلو گیری نماید .
 هدف از اجرای  این طرح تاّ مین سلامت مادران و کودکان از یک طرف و از طرف دیگر ایجاد هماهنگی بین رشد جمعیت و ابزار و عوامل توسعه اقتصادی ،اجتماعی و فرهنگی کشور است که نهایتا تا مین عدالت اجتماعی را نیز میسر می سازد .
 *مهمترین اهداف برنامه تنظیم خانواده در زمینه تاّ مین سلامت مادر وکودک بشرح زیر می باشد:
 -کاهش مرگ و میر کودکان
- کاهش مرگ و میر  مادران
- جلوگیری از حاملگیهای پر خطر
- کاهش بیماریهای ژنتیکی
- جلوگیری از سوء تغذیه مادران و کودکان با فاصله گذاری بین تولد ها
-  جلو گیری از حاملگی نا خواسته و نهایتاّ کاهش سقط های غیر قانونی .
 

 

***مراحل انجام برنامه تنظیم خانواده :
 ۱-   مشاوره :
یکی از روشهای آموزش بهداشت برای کمک به افراد خانواده هاست ، یک ارتباط دو طرفه و چهره به چهره که کمک میکند تا زن  و شوهر مناسبترین روش پیشگیری از بارداری را انتخاب کنند .مشاوره باید بر اساس نیاز فرد اطلاعات لازم درباره همه روشها را به او بدهد و نهایتاّ خود شخص تصمیم بگیرد که از چه روش پیشگیری استفاده کند .
 ۲- معاینات :
 پس از انتخاب روش باید در اولین مراجعه معاینات لازم صورت گیرد ،سپس ۳ ماه بعد و بعداز آن سالی یکبارانجام شود .
معاینات شامل موارد زیر است :
الف –اندازه گیری فشار خون
ب- اندازه گیری وزن
پ -معاینه تیروئید
ت- معاینه پستان
ث- واریس
ج-معاینه قلب وریه
چ- معاینه زنانگی
 * معاینه تیروئید :
برای معاینه تیروئید  از مادر بخواهید در مقابل شما بایستد و چانه را در وضعیت عادی قرار دهد ،در حالت عادی در قسمت پائین گردن بر آمدگی مشاهده نمی شود و خالی است ، در آنهائی که گواتر دارند بالای فرو رفتگی جناغ بر آمدگی دیده می شود که معمولاّ از خط میانی به دو طرف گسترده شده است . این برآمدگی گاهی کوچک و به اندازه یک بادام است ولی ممکن است بزرگتر باشد و حتی آن چنان بزرگ شود که همه قسمتهای گردن را بگیرد و به زیر چانه برسد .

* معاینه پستان :
روش معاینه به شکل زیر می باشد :
برای معاینه پستان چپ ،از دست راست و برای معاینه پستان راست ،از دست چپ باید استفاده کرد و با ۲ یا ۳ انگشت استفاده نمود .،از انگشت شست نباید استفاده کرد چون با قرار گرفتن نسج پستان بین انگشت شست و سایر انگشتان باعث اشتباه تشخیصی خواهد شد . پستان باید با حرکات دورانی انگشتان ، لمس شده و با فشار مختصر ، در حلیکه پوست ناحیه مورد معاینه ثابت نگه داشته شده ، دست را روی بافتهای زیر پوست حرکت دهد .از انتهای بالای پستان تا انتهای پائینی و از جناغ سینه تا تمام زیر بغل باید معاینه شود .در انتهای معاینه نوک پستان را مانند حالت دوشیدن فشار بدهند تا اگر ترشحی وجود داشته باشد ، از آن خارج شود . در صورت احساس  هر نوع توده ای  یا فرو رفتگی ، بر آمدگی ، قرمزی ، تغییرات شکل ظاهری و رنگ نوک پستان بایستی فرد را
 به پزشک ارجاع داد .
 

*واریس :
از مراجعه کننده درخواست نمائید روی صندلی بنشیند و جوراب خود را در آورد بطوریکه ساق پای او دیده شود ،پشت ساق پا را از نظر وجود رگهای بر جسته و تیره رنگ بررسی نمائید در صورتیکه رگهای تیره و بر جسته دیده شود  فرد واریس دارد .
 

*معاینه قلب وریه :
 جهت معاینه ارجاع به پزشک داده شود .
 * معاینه زنانگی :
 ارجاع به ماما داده شود .
لازم به ذکر است که هر خانم در سنین ۲۰ تا ۶۵ سال که سابقه ازدواج دارد لازم است هر ۳ سال یکبار جهت انجام پاپ اسمیر  ارجاع داده شود.
 ۳-مراقبت :
در هر بار مراجعه باید آموزشهای لازم را در مورد وسیله پیشگیری مورد استفاده به مادر بدهید .
 *** آشنائی با انواع روشهای پیشگیری از بارداری :


  قرصهای خوراکی :


 **قرصهای ترکیبی
 یکی از روشهای جلوگیری از بارداری ، مصرف قرصهای ترکیبی است که به دو شکل HD, LD و سه مرحله ای ( تری فازیک ) موجود میباشد . .در صورت مصرف صحیح این روش تا ۹/۹۹ درصد از حاملگی پیشگیری می کند .
 *مزایای قرصهای ترکیبی :
برگشت سریع باروری پس از قطع روشها
کاهش بروز بیماریهای خوش خیم و سرطانهای رحم وتخمدان
 *طرز مصرف :
مصرف این قرصها ،‌در ۵ روز اول قاعدگی آ غاز می شود . بهتر است که مصرف آن از روز اول خونریزی قاعدگی شروع شود ، قرص در ساعات خاصی از شبانه روز تا پایان بسته ۲۱ عددی خورده شود ، مصرف بسته بعدی پس از یک فاصله هفت روزه آ غاز خواهد شد .
 *فراموشی خوردن HD,LD :
در صورت فراموشی خوردن یک قرص و به خاطر آ وردن آ‌ن تا زمان مصرف قرص بعدی ،‌به محض به یاد آ‌وردن قرص فراموش شده خورده و خوردن بقیه قرصها طبق معمول ادامه می یابد .
چنانچه دو قرص فراموش شود ، به محض به خاطر آ وردن در دو شب بعد هر شب دو قرص خورده شده و بقیه قرصها طبق معمول ادامه یافته وتا یک هفته از یک روش کمکی پیشگیری از بارداری استفاده می شود .
در صورت فراموشی بیش از  دو قرص ، خوردن بقیه قرصها ( روزی یک عدد) ادامه یافته و به مدت یک  هفته از روش کمکی دیگر نیز استفاده وبلافاصله پس از اتمام این بسته مصرف بسته بعدی ( بدون فاصله هفت روز ) آغاز می گردد .
 

 

*فراموشی مصرف قرص تری فازیک :
در صورت فراموشی مصرف یکی از قرصها در زمان مقرر و بخاطر آ وردن آن در کمتر از ۱۲ ساعت پس از زمان همیشگی ، بلافاصله آ ن قرص مصرف و بقیه قرصها در موعد مقرر خورده خواهد شد ، شایان ذکر است که گذشت زمان کمتر از ۱۲ ساعت از زمان معمول خوردن قرص ‌تاّ ثیر پیشگیری از بارداری آن را کاهش نمی دهد.
در صورت فراموشی مصرف یکی از قرصها در نوبت مقرر و بخاطر آ‌وردن آن پس از ۱۲ ساعت از زمان همیشگی ، قرص فراموش شده خورده نشده ولی مصرف بقیه قرصها طبق برنامه ادامه می یابد در این موارد حتماّباید از یک روش کمکی دیگر مثل کاندوم نیز به منظور جلوگیری از بارداری تا پایان بسته استفاده شود .
 ** قرصهای پروژسترونی ( لایسترنول ) :
لایسترونول ، قرص پیشگیری از بارداری بوده که مادران شیرده تا ۶ ماه پس از زایمان می توانند از آ ن به منظور فوق استفاده نمایند . این قرص باید هر روز  راّ س ساعت معینی خورده شود . در صورت مصرف صحیح این قرص همزمان با شیر دهی ۹۹% از حاملگی جلوگیری می کند .
 *مزایای قرص لایسترنول :
بر مقدار و کیفیت شیر مادر تاّ‌ثیر منفی ندارد .
مدت زمان شیر دهی را افزایش می دهد.
 *نحوه مصرف :
در صورت قاعده نشدن مادر شیرده و تغذیه انحصاری شیر خوار با شیر مادر مصرف قرص ۶ هفته بعد از زایمان آ غاز خواهد شد .
در صورت بازگشت قاعدگی و تغذیه انحصاری با شیر مادر ،‌مصرف قرص باید در ۵ روز اول قاعدگی و ترجیحاّ روز اول شروع شود .
هر بلیستر دارای ۲۸ قرص بوده که باید هر شب یک عدد راّ س ساعت معینی خورده شود . شروع مصرف بسته بعدی قرص ، بلافاصله پس از پایان بسته قبلی است .
دقت شود که : بین دو بسته قرص نباید هیچ فاصله زمانی وجود داشته باشد .
 *فراموشی مصرف قرص شیردهی :
فراموشی مصرف یک قرص تا ۳ ساعت مساّ له ای نبوده و ضمن خوردن قرص فراموش شده (‌تا ۳ ساعت ) برای خوردن قرصهای بعدی در ساعت مقرر تاّ کید می گردد .
در صورتی که مصرف یک قرص بیش از ۳ ساعت به تاّ خیر افتد و یا خوردن یک قرص تا نوبت بعدی فراموش شود ، در هر زمان که به یاد آ‌ید قرص فراموش شده خورده خواهد شد ، ضمناّ تا ۲ روز هم از یک روش دیگر مانند کاندوم استفاده شود .
در صورتی که مصرف ۲ قرص ( ۲ روز) فراموش شود بایدبه محض به یاد آوردن ، قرصهای فراموش شده یکجا خورده شده و مصرف بقیه قرصها ادامه یافته و تا ۷ روز از روش کمکی مثل کاندوم استفاده شود . در صورت داشتن نزدیکی محافظت نشده در این دو روز از روش اورژانسی پیشگیری استفاده شود . در صورت قاعده نشدن در مدت ۶-۴ هفته پس از فراموشی ،‌بررسی بارداری لازم است .
 

**روش اورژانسی پیشگیری از بارداری :
اورژانس پیشگیری از بارداری روشی است که پس از تماس جنسی بدون استفاده از روشهای مطمئن پیشگیری از بارداری ، در پارگی کاندوم و یا هر موردی که احتمال بارداری ناخواسته پس از تماس جنسی را داشته باشد ، استفاده می شود.
 *زمان شروع مصرف :
مصرف اولین دوز این روش باید حداکثر در فاصله زمانی ۷۲ ساعت از تماس جنسی مشکوک صورت گیرد.
 *طریقه مصرف :
 اگر بیش از ۷۲ ساعت از زمان نزدیکی مشکوک نگذشته باشد ( مصرف اولین دوز این روش باید حداکثر در فاصله زمانی ۷۲ ساعت از تماس جنسی مشکوک صورت گیرد .)میتوانید با کاربرد یکی از روشهای زیر از حاملگی نا خواسته جلوگیری نمائید .
-قرص HD ، ۲ عدد در اولین فرصت و ۲ عدد ۱۲ ساعت بعد
-قرصLD ، ۴ عدد در اولین فرصت و ۴ عدد ۱۲ ساعت بعد
-قرص تری فازیک ، ۴ عدد قرص سفید در اولین فرصت و ۴ عدد قرص سفید ۱۲ساعت بعد .
تذکرهای حین مصرف :
- بهتر است قرص با شکم خالی خورده نشود .
- در صورت استفراغ تا دو ساعت پس از استفاده ، قرص مجدداّ تکرار شود .
-بعد از مصرف در صورت قاعده نشدن در عرض ۳ هفته پس از مصرف به پزشک ارجاع داده شود.
 

 کاندوم :


کاندوم یک وسیله پیشگیری از بارداری از جنس پلاستیکی ( لاتکس ) است . تنها روشی است که علاوه بر پیشگیری از بارداری از انتقال بیماریهای قابل انتقال از طریق جنسی مانند ایدز جلو گیری میکند .
 *مزایای این روش :
-کاهش بروز سرطان دهانه رحم
- کمک به جلوگیری از انزال زودرس
- نداشتن اثر بر شیر دهی
- قابل استفاده بلافاصله بعد از زایمان
- نداشتن آ ثار هورمونی
  *نکات قابل توجه در مصرف کاندوم :
-در هر بار نزدیکی باید از کاندوم جدید استفاده شود .
-بهتر است قبل از مصرف کاندوم از سوراخ نبودن و سالم بودن آن مطمئن شوید .
-کاندوم باید در حالت نعوظ  وقبل از انجام نزدیکی به روی آ لت کشیده شود .
-لازم است بلافاصله بعد از انزال برای خروج کاندوم اقدام شود ، برای این کار در حالیکه هنوز نعوظ وجود دارد ،‌با گرفتن حلقه بالائی کاندوم نسبت به خارج نمودن آن اقدام شود .
-مالیدن وازلین ، روغن نباتی ، گیاهی و… احتمال آ سیب به کاندوم و پاره شدن آ‌ن را افزایش خواهد داد. لازم است که استفاده از این گونه مواد خودداری گردد.
-حین استفاده باید مواظب بود که کاندوم با ناخن یا انگشتر سوراخ نشود.
-باید توجه نمود که کاندوم بعد از انزال در داخل واژن باقی نماند .
-نباید از کاندوم شکننده ، تاریخ گذشته ، تغییر شکل و تغییر رنگ داده و یا کاندومی که بسته بندی داخلی آ ن صدمه دیده است ، استفاده کرد .
-کاندوم بایستی دور از نور آ‌فتاب ، گرما ، رطوبت ، نور لامپ فلوئورسنت و اشعه ماورای بنفش بوده و در جای خنک وتاریک نگهداری شود .
-در صورت شک به سوراخ بودن ، پاره بودن و … بعد از نزدیکی از روش اورژانسی پیشگیری استفاده کنید .

 آ مپول:


یک روش تزریقی پیشگیری از بارداری است که سه ماه از بارداری جلوگیری می کند ، اثر بخشی این روش در سال اول استفاده بیش از ۷/۹۹ % است .
 *مزایای این روش :
-اثر بخشی بالا
-مناسب برای افراد مبتلا به دیابت و بیماری تیروئید
-افزایش شیر مادر
-کاهش ابتلا به سرطانهای رحم و تخمدان ،کم خونی
-    آسانی استفاده
 *طرز استفاده از آمپول :
-  در زمان قاعدگی اولین تزریق در یکی از ۵ روز اول قاعدگی انجام وتا یک هفته نیز از یک روش کمکی دیگر مانند کاندوم اسنفاده میشود.
- در مادران غیر شیرده بلافاصله پس از زایمان و تا ۳ هفته پس از آ ن .
- در مادران شیرده در صورت قاعده نشدن و تغذیه انحصاری با شیر مادر از ۶ هفته بعد از زایمان .
- در صورت قاعده شدن مادر شیرده ، تزریق در یکی از ۵ روز اول قاعدگی انجام شده و تا یک هفته از یک روش کمکی استفاده شود .
- اگر فرد به دنبال قطع یک روش  در ۵ روز اول قاعدگی  مراجعه کند  بلافاصله آمپول تزریق می شود  در غیر این صورت تا فرا رسیدن دوره قاعدگی بعدی از یک روش دیگر استفاده نماید .
-  تا ۵ روز بعد از سقط سه ماهه اول ودوم استفاده از آ مپول منعی ندارد، اما بعد از آ‌ن زمان تزریق منوط به دریافت پاسخ منفی تست بارداری میباشد.
- آمپول هر سه ماه یکبار تزریق میگردد اما اگر در محدوده زمانی ۲ هفته زودتر و ۲ هفته دیر تر مراجعه شود مشکلی نخواهد داشت .
 

*موارد قابل توجه :
-در موارد قطع قاعدگی در استفاده کنندگان از روش اطمینان دادن به فرد در مورد بی خطر بودن آن ضروری است و نیز فرد باید مطمئن شود که قطع قاعدگی دلیل وجود بارداری نخواهد بود.
-  وجود لکه بینی یا خونریزی بین دوره های قاعدگی شایع و بی خطر بوده اما در صورت ادامه خونریزی به پزشک مراجعه شود .
-  اگر مصرف آمپول با تشدید سر درد ، تاری دید ، از بین رفتن موقت بینائی ،برق زدن در چشم ، اختلال در تکلم و حرکت همراه گردد استفاده از یک روش غیر هورمونی توصیه می شود.
- مصرف آ ن در افراد زیر ۱۶ سال با توجه  به احتمال اثر منفی بر رشد استخوان توصیه نمی شود .
- ممکن است باعث تاّ خیر در باروری گردد.

  آی –یو –دی :


یک وسیله داخل رحمی است  که معمولا ۸ تا ۱۰ سال از بارداری جلوگیری میکند .
 *مزایا :
-اثر بخشی بالا
-  قابلیت برگشت باروری بلافاصله پس از خروج آی – یو –دی.
- طولانی مدت بودن اثر پیشگیری از بارداری
- عدم تاّثیر بر شیر دهی
- نداشتن آثار و عوارض هورمونی
- عدم تداخل با تماس جنسی
 *زمان شروع استفاده از آی یو دی :
-در زمان قاعدگی با توجه به اطمینان از باردار نبودن ، نرمی سرویکس کار گذاری آن در ۵ روز اول خونریزی توصیه میشود .
-  ۶ هفته پس از زایمان
 * موارد ارجاع  :
- دیده نشدن نخ یا عدم لمس نخ آی یو دی
- تاّخیر در قاعدگی  
- خونریزی نا منظم و لکه بینی بین قاعدگی ها
- افزایش خونریزی و درد هنگام قاعدگی
- افزایش ترشحات واژینال
 

توبکتومی :


بستن لوله های رحم در خانمها با یک عمل ساده  که از رسیدن اسپرم به تخمک جلوگیری کرده  ومانع عمل لقاح میشود.
 *مزایا :
-دائمی بودن
-اثر بخشی بالا
-تاّ ثیر نداشتن بر روابط جنسی
-کاهش ابتلا به سرطان تخمدان


 *زمان انجام عمل :
- در صورت اطمینان از باردار نبودن متقاضی در هر زمانی از سیکل انجام میشود (دو هفته اول سیکل قاعدگی مناسبتر است )
-پس از زایمان طبیعی
- هنگام سزارین
 

*تذکرات بعد از عمل :
- استحمام روزانه
- استفاده از مسکن
- تمیز و خشک نگه داشتن محل بخیه
- نداشتن روابط زناشوئی حداقل تا یک هفته
- خودداری از برداشتن اجسام سنگین تا یک هفته
- مراجعه به پزشک در صورت تب بالاتر از ۳۸ درجه،درد وتورم محل عمل و خروج چرک و خون از آن تا یک هفته ،درد شکمی که بدتر شده یا از بین نرود ،اسهال ،از حال رفتن .
- مراجعه در فاصله ۱۴-۷ روز بعد از عمل جهت کشیدن بخیه

 وازکتومی :


این روش آسانترین و مؤثرترین روش پیشگیری از بارداری است  که بدون تیغ جراحی انجام میگیرد . بسته شدن لوله های اسپرم بر ، از ورود اسپرم به مایع منی جلوگیری می نماید . در این حالت مایع منی فرد بدون اسپرم بوده و لقاح صورت نخواهد گرفت .
 *مزایای وازکتومی:
-میزان موفقیت این روش نزدیک به ۱۰۰% می باشد .
-یک روش دائمی پیشگیری از بارداری است .
-تداخل با فعالیت جنسی ندارد .
-بر قدرت مردانگی و میل جنسی و صفات ثانویه مردانه مثل ریش ، سبیل و صدای مردانه تاّ ثیری ندارد .
-افزایش لذت جنسی
-بر حجم وظاهر مایع منی و کیفیت تماس جنسی تاّ ثیر ندارد.


 *این روش برای افرادی توصیه می شود که :
-میخواهند از روشی استفاده کنند که تداخل با فعالیت جنسی آنها نداشته باشد .
-تصمیم به بچه دار شدن مجدد ندارند .
-به دلیل پزشکی نمی خواهند بچه دار شوند .
-احتمال بروز بیماریهای ژنتیکی در فرزند آنها وجود دارد .
-به علت سهولت عمل و نداشتن عوارض ، وازکتومی را بر لوله بستن همسرشان ترجیح می دهند
 *دستورات بعد از عمل :
-استراحت به مدت یک روز
-آ ب نزدن به محل عمل تا دو روز
-نداشتن تماس جنسی تا ۴ روز
-پوشیدن شورت تنگ و یا بیضه بند و انجام ندادن کار سنگین تا یک هفته
 *موارد قابل توجه :
- بهتر است فرد وازکتومی شده یک هفته پس از عمل برای معاینه محل عمل به پزشک مربوطه مراجعه نماید .
-  فرد وازکتومی شده باید سه ماه بعد از عمل از نظر نبودن اسپرم در مایع منی آ زمایش شود لازم است در این مدت وتا اخذ نتیجه آ زمایش یک روش مطمئن جلوگیری از بارداری (مانند کاندوم ) مورد استفاده قرار گیرد.
-  برای پیشگیری و اطمینان از موفقیت کامل ، انجام آزمایش بعدی با فاصله زمانی یک ماه از
 آ زمایش اول (۴ ماه پس از عمل ) ضروری است .


 *هشدار :
مواردی که فرد وازکتومی شده در صورت رویاروئی با آنها باید فوراّ به مرکز انجام وازکتومی مراجعه نماید :
-تب بیش از ۳۸ درجه تا ۴ هفته ، به ویژه در هفته اول
-درد شدید ناحیه عمل که به مسکن های معمولی پاسخ ندهد .
-خروج خون وچرک از محل زخم
-تورم بیش از حد ناحیه عمل
 
***بازدیدکننده محترم *** شما می توانید جهت کسب اطلاعات بیشتر در این رابطه به مطالب زیر مراجعه کنید :۱- مراقبت های دوران بارداری (مرجع کامل اطلاعات )۲- مراقبت های دوران نوزادی ( مرجع کامل اطلاعات)۳- مراقبت از اطفال (مرجع کامل اطلاعات )۴- بهداشت دهان و دندان ( مرجع کامل اطلاعات )

۵- مسمومیت حاملگی ( پره اکلامسی و اکلامسی )

۶- حاملگی خارج رحمی

۷-آیا ارتباط جنسی در زمان بارداری و تولد فرزند مجاز است ؟

۸- مراقبت های بهداشت دهان و دندان در دوران بارداری

۹-تغذیه زنان در دوران بارداری

روش های دیگردر تنظیم خانواده طبیعی

اولین قاعدگی و نوجوانی

اولین قاعدگی در یک دختر ، هنگامی روی می دهد که بدن ، سیستم عصبی مرکزی و غدد آندوکرینی Endocrine Gland) غدد مترشه داخلی ، اعضایی که مواردی را به داخل خون یا لنف ترشح می کنند ، که این اثر خاص روی عضو دیگر دارند. )  وی به اندازۀ کافی بلوغ یافته و تخمدان های وی فعالیت خود را شروع نمایند . این واقعه معمولاً در سنین 11تا 14 سالگی روی میدهد . سن واقعی شروع قاعدگی به وضعیت سلامتی و تغذیه دختر و فاکتورهای ژنتیک بستگی دارد . در غالب موارد ، اولین دوره های قاعدگی بدون تخمک گذاری صورت می گیرد و در تمام طول دوره ، دختر نازا است و در این مدت فواصل قاعدگی نیز نامنظم می باشد . معمولاً 1 تا 3 سال طول می کشد تا دوره قاعدگی یک دختر منظم شود و توأم با تخمک گذاری باشد . دادن اطلاعات کافی پیرامون تغییرات فیزیکی و روحی همراه با قاعدگی و نیز تغییراتی که در حین بلوغ روی می دهد و اطلاعات در مورد باروری ، از مواردی است که نوجوان و والدین او باید در جریان قرار گیرند و در صورت اقتضاء موقعیت ، می توان روشهای تنظیم خانواده را به خانم نوجوان آموزش داد .

 

مادران شیرده

 

شیردهی یک روش طبیعی تنظیم خانواده یا تعویق انداختن قاعدگی برای فاصله گذاری بین بارداری هاست . در ممالکی که سیستم های تنظیم خانواده به طور کامل گسترش نیافته اند ، در غالب موارد این طریق تنها راه جلوگیری از بارداری است ، مادران شیرده اعم از اینکه تنها شیر خود را به نوزاد بدهند یا از غذای کمکی استفاده کنند ، می توانند از طرق طبیعی جهت مشخص نمودن روزهای زایایی سیکل خود استفاده نمایند تا درجۀ اطمینان خود را نسبت به جلوگیری از بارداری افزایش دهند .

به طور کلی و برای جلوگیری مطمئن از بارداری مجدد باید متذکر شد که، به هنگام شیردهی در تمام روزهایی که ترشح در گردن رحم احساس می شود ، امکان بارداری مجدد وجود دارد و هر نزدیکی تا 4 روز بعد از ناپدید شدن ترشحات باید به تعویق بیفتد . با ترشح بیشتر موکوس ، از دمای بدن جهت مشخص نمودن برگشت زایایی نیز می توان استفاده کرد .

در بیشتر مادران ، شروع مجدد باروری با خونریزی قاعدگی مشخص می گردد ، هر چند که تعداد کمی ، بارداری بدون خونریزی قاعدگی هم روی می دهد . از این رو علائم و نشانه های دیگر مانند خصوصیات موکوس گردن رحمی و فرم دو مرحله ای دمای بدن می توانند به عنوان ابزارهای دیگر برای تشخیص زودتر زمان زایایی استفاده شوند ، زیرا وقتی مادر شروع به استفاده از شیر یا غذای کمکی می کند و دفعات شیردادن را کم می کند ، باروری باز می گردد و چنین فردی می تواند قبل از تخمک گذاری ، ترشحات موکوس رحمی را ببیند و افزایش درجۀ حرارت بدن را در موقع تخمک گذاری احساس نماید .

 

نکات مهم در کار گیری روش طبیعی تنظیم خانواده (NFP)

 

   تنظیم خانوادۀ طبیعی یک روش جلوگیری از بارداری است که به شرط اطلاع کافی زن و شوهر از مرحلۀ باروری می تواند به میزان 70 تا 90 درصد مؤثر باشد .

   زنان شیرده نیز با اطلاع کافی از تغییرات بدن در هنگام شروع مرحلۀ زایایی می توانند از این روش استفاده کنند .

   کسانی که دائماً ترشح واژینال دارند می توانند از این متد استفاده کنند ولی اجرای آن مشکل تر است . این افراد باید به افزایش ترشح موکوس رحم و آبکی شدن آن توجه کنند و همچنین با محاسبۀ درجۀ حرارت بدن فاز باروری را در خود مشخص نمایند .

   نزدیکی کردن در هنگام قاعدگــــــی نیز می تواند منجر به بارداری شود زیرا گاهی ظهور ترشحات موکوس بعد از 6 روز از شروع قاعدگی نیز اتفاق می افتد . خونریزی هنگام تخمک گذاری نیز ممکن است منجر به خونریزی شود و بعداً تخمک گذاری انجام شود .

   در صورت نیاز زوج به نزدیکی در مرحلۀ باروری ، لازم است از روش های دیگر مانند کاندوم ، دیافراگم یا نزدیکی منقطع استفاده شود .

بستن لوله های رحمی (توبکتومی یا Tubectomy ):

لوکوی بهداشت خانوادهبستن لوله های رحمی در خانم ها یک عمل جراحی ساده و بی خطر است. در این عمل لوله های رحمی طی بیهوشی عمومی (یا بی حسی موضعی) بسته میشود. این عمل توسط متخصّص زنان یا جراح عمومی، بصورت سرپایی (و یا بستری با یک روز اقامت) در بیمارستان قابل انجام است.

مکانیسم عمل:

با بسته شدن لوله های رحمی (در حد فاصل رحم و تخمدان ها) از رسیدن اسپرم و تخمک به یکدیگر و تشکیل سلول تخم جلوگیری بعمل می آید.

اثر بخشی:

میزان شکست این روش در سال اول بین ۵/۰ تا ۷/۰ درصد است واثر بخشی آن تا ۱۰ سال پس از عمل بیش از ۹۸ درصد گزارش شده است.

مزیّت ها:

  1. دائمی بودن
  2. اثر بخشی بالا
  3. عدم نیاز به یادآوری و مراجعه مکرر
  4. نداشتن عارضه برای سلامتی فرد استفاده کننده از روش در دراز مدّت
  5. تأثیر نداشتن در روابط جنسی
  6. کاهش ابتلا به سرطان تخمدان

tubectomy

عیب ها:

  • نیاز به انجام عمل جراحی
  • پرهزینه و دشوار بودن عمل جراحی برگشت باروری (البته تکنولوژی های جدید باروری خارج رحمی احتمال باروری مجدد از توبکتومی  (Tubectomy) شده را تا حد زیادی افزایش داده است).

زمان انجام عمل توبکتومی (Tubectomy):

  1. درصورت اطمینان از باردار نبودن متقاضی، بستن لوله های رحمی در هر زمانی از سیکل قاعدگی امکان پذیر است (دو هفته اول سیکل قاعدگی دوره مناسب تری است).
  2. پس از زایمان طبیعی
  3. هنگام سزارین (بستن لوله های رحمی به راحتی امکان پذیر است).

توجّه: پس از سقط و نیز در فاصله زمانی ۴۲ – ۷ روز پس از زایمان زمان مناسبی برای انجام عمل توبکتومی (Tubectomy) نیست.

نکات مهم:

  1. این روش برای زوجینی که خانواده خود را از نظر تعداد فرزند کامل نموده و از زندگی با ثباتی برخوردارند مناسب است. قبل از عمل باید رضایت متقاضی و همسر وی کسب شود.
  2. بایستی قبل از عمل توبکتومی (Tubectomy) ، ضمن مشاوره دقیق به زن و شوهر در مورد کم بودن احتمال موفقیت، پرهزینه و دشوار بودن عمل جراحی برگشت توانایی باروری تذّکر داد.
  3. در صورت داشتن IUD (دستگاه داخل رحمی) در هنگام عمل توبکتومی (Tubectomy) لازم است فرد در اوّلین سیکل قاعدگی پس از عمل برای خروج IUD به مرکز بهداشتی درمانی مراجعه نماید.
  4. حاملگی در افراد توبکتومی (Tubectomy) شده بسیار کم بوده ولی در صورت تأخیر قاعدگی، تهوع و حسّاس شدن پستان ها، درد و حساسّیت زیر شکم و خونریزی واژینال بررسی آن ضروری است.

سن مناسب برای بستن لوله های رحمی:

این عمل برای خانم های چندزای بالای ۳۵ سال بسیار مناسب است. در مورد متقاضیان زیر ۳۰ سال با توجّه به احتمال طلاق، ازدواج مجدد و… بهتر است انجـام عمل بشرط مشاوره دقیق و با مد نظر گرفتن احتیاط های لازم صورت گیرد.

 

بستن لوله های اسپرم بر(وازکتومی) (Vasectomy):

وازکتومی (Vasectomy) یک روش دائمی و مطمئن پیشگیری از بارداری برای آقایان است که به دو روش انجام می شود.

  1. با استفاده از تیغ جراحی
  2. بدون استفاده از تیغ جراحی(NSV)که در این روش با یک عمل سرپایی و بی حسی موضعی طی ده دقیقه انجام می شود و به علّت ظرافت خاص انجام آن نیازی به بخیه ندارد.

vasectomy

مکانیسم عمل:

بسته شدن لوله اسپرم بر از وروداسپرم ها (نطفه ها) به مایع منی جلو گیری می نماید و دراین حالت مایع منی فرد بدون اسپرم بوده و حاملگی صورت نمی گیرد.

اثر بخشی:

وازکتومی (Vasectomy) یکی از اثر بخش ترین روش های پیشگیری از بارداری است. با پیگیریهای بعد از عمل و انجام دو نوبت آزمایش آنالیز اسپرم پس از عمل جراحی که نبودن اسپرم در مایع منی را تأیید کند، میزان موفقیّت نزدیک به ۱۰۰درصد است.

مزیّت ها:

  1. اثربخشی بالا
  2. دائمی بودن و عدم نیاز به یادآوری و مراجعه مکرّر
  3. نداشتن اثر منفی بر قدرت مردانگی، میل جنسی و صفت های ثانویه مردانه (ریش،سبیل و صدای مردانه)
  4. تاثیر نداشتن بر حجم و ظاهر مایع منی و کیفیّت تماس جنسی

مزایای روش بدون استفاده ازتیغ جراحی (NSV) :

  1. احتیاج به بیهوشی عمومی ندارد و با بی حسی موضعی انجام می شود.
  2. انجام عمل بطور سرپایی بوده و مدّت زمان آن بسیار کوتاه (حدود۱۰ دقیقه) است.
  3. این روش بدون درد و خونریزی است.
  4. احتمال بروز عوارض پس از عمل بسیار ناچیزاست.

عوارض شایع و چگونگی برخورد با آنها:

وازکتومی (Vasectomy) عارضه دراز مدّت قابل توجّه نداشته و عوارض احتمالی محدود به محل عملی می باشد. این عارضه ها شامل درد، سوزش و کبودی مختصر ناحیه عمل بوده که عموما بعد از حداکثر یک هفته بر طرف می شوند.

در صورت بروز عوارض زیر باید به مراکز وازکتومی (Vasectomy) مراجعه کرد:

  • خونریزی یاخروج چرک از محل عمل
  • درد و تورم در محل عمل همراه با تب که مرتّب افزایش یابد.

افراد واجد شرایط برای وازکتومی (Vasectomy):

وازکتومی (Vasectomy)  برای خانواده هایی مناسب است که:

  1. می خواهند از روشی استفاده کنند که تداخل با فعالیّت جنسی آنها نداشته باشد.
  2. تصمیم به بچه دار شدن مجدد ندارند
  3. به دلایل پزشکی نمی خواهند بچه دار شوند.
  4. احتمال بروز بیماریهای ژنتیکی در فرزندان آنان وجود دارد.

آیا وازکتومی (Vasectomy) قابل برگشت است؟

با انجام یک عمل جراحی بسیار دقیق می توان برگشت وازکتومی را انجام داد شانس موفقیّت عمل برگشت وازکتومی بین ۸۰-۶۰ درصداست. به همین دلیل وازکتومی به خانواده هایی توصیه می شود که تعداد فرزندان دلخواه خود را تکمیل کرده اند و فرزند بیشتری نمی خواهند.

نکات مهم:

  1. بعد از عمل وازکتومی (Vasectomy)  از مقدار مایع منی در هنگام نزدیکی کاسته نخواهد شد ولی دیگر حاوی اسپرم نیست.
  2. انجام عمل وازکتومی (Vasectomy)  هیچ گونه تاثیر منفی در تمایلات و قوای جنسی، صفات ثانویه مردانه، چاقی و لاغری مرد ندارد.
  3. وازکتومی (Vasectomy)  از ابتلا به ایدز و دیگر بیماریهای مقاربتی جلوگیری نمی کند.
  4. فرد وازکتومی (Vasectomy)  شده باید سه ماه بعد از عمل از نظر نبودن اسپرم در مایع منی آزمایش شود. لازم است در این مدّت و تا اخذ نتیجه آزمایش، یک روش مطمئن جلوگیری از بارداری (مانند کاندوم) مورد استفاده قرار گیرد. برای پیگیری و اطمینان از
  5. موفقیّت عمل، انجام آزمایش بعدی با فاصله زمانی یک ماه از آزمایش اول (یعنی۴ ماه پس از عمل)خواهد بود.

توجّه:

انتخاب وازکتومی (Vasectomy) برای پیشگیری از بارداری نشانه آگاهی و مسئولیت پذیری مردان در رابطه با آینده جامعه، سلامتی همسر در سایه داشتن فرزند کمتر و رهائی از مشکلات استفاده از روش های پیشگیری موقّت است.

سایر روش های مطمئن پیشگیزی از بارداری:

تا کنون در مورد وسایل وروش های پیشگیری از بارداری که در سیستم بهداشتی درمانی کشورمان ارائه می گرددبحث شد امّا وسایل دیگری نیزجهت پیشگیری از بارداری وجود دارد که درکشور ما استفاده از آنها رایج نیست. برخی از این وسایل عبارتند از:

اسپرم کش ها: شامل قرص یا شیاف هایی که کف می کنند، شیاف های ذوب شونده، ژل،کرم و… هستند.

دیافراگم: یک کلاهک پلاستیکی نرم است که دهانه رحم را می پوشاند و باید همراه با ژل و یا کرم اسپرم کش استفاده شود.

کلاهک دهانه رحم: مانند دیافراگم بوده امّا از آن کوچکتر است.

کپسولهای کاشتنی (نورپلنت): شامل ۶ کپسول کوچک پلاستیکی است که در قسمت بالای بازوی زن و زیر پوست گذاشته می شودو به مدّت ۵ سال از بارداری پیشگیری می کند. این روش قبلا در کشور ما ارائه می شد.

روش هایی که تا کنون از آنها نام برده شد بعنوان روش های مطمئن (مؤثر یا مدرن) نامیده میشوند. در مقابل این روش ها سه روش دیگروجود دارد که به دلیل پائین بودن میزان اثر بخشی آنها و بالا بودن در صد شکست روش و بروز حاملگی ناخواسته جرء روش های مؤثر محسوب نمی شوند

این روشها عبارتند از:

  1. روش طبیعی (آگاهی از روز های باروری و پرهیز دوره ای(
  2. روش منقطع
  3. روش پیشگیری از بارداری به وسیله شیردهی

روش طبیعی:

در این روش زوجین با شناخت روزهای بااحتمال باروری در طول یک سیکل قاعدگی (روزهایی که احتمال حاملگی بیشتر است) و پرهیز از مقاربت در این روزها و یا استفاده از روش های مسدود کننده مانند کاندوم از بارداری جلوگیری می کنند. برای تعیین آغاز و پایان روزهای باروری در یک دوره قاعدگی می توان از چند روش استفاه کرد:

  1. روش تقویمی : برمبنای تقویم میتوان ابتدا و انتهای دوره باروری را براساس طول مدّت دوره های قاعدگی پیشین (حد اقل ۶ دوره قبل) مشخص کرد.
  2. ترشحات دهانه رحم : زمانی که زن ترشحات دهانه رحم را احسّاس یا مشاهده می کند ممکن است در روزهای باروری خود باشد.
  3. درجه حرارت پایه بدن: دمای بدن در زمان استراحت در زنان بعد از تخمک گذاری افزایش جزئی پیدا می کند.
  4. لمس دهانه رحم: زمانیکه دوره باروری زن شروع میشود دهانه رحم نرم و نمناک و بطور جزئی باز می شود.

طول دوره باروری درزنان متفاوت بوده و ممکن است بین ۷ تا ۱۴ روز باشد. بعلّت مشکل بودن تعیین دقیق روزهای باروری و درنتیجه میزان بالای شکست این روش (۲۰ درصد در صورت پرهیزاز مقاربت طی این دوره) توصیه نمی گردد.

روش منقطع :

در روش منقطع، عمل نزدیکی درست قبل از خروج منی (انزال) متوقف شده بدین ترتیب از ورود اسپرم به واژن جلوگیری می شود.

عیب ها :

  1. از آنجا که در ترشحات منی مرد قبل از انزال نیز ممکن است اسپرم وجود داشته باشد احتمال حاملگی با این روش بالاست.
  2. در مردانی که دچار انزال زودرس هستند قابل استفاه نیست.
  3. استفاده دراز مدّت از این روش باعث ایجاد فشارهای روحی برای مردان و موجب سرد مزاجی و دردهای زیرشکمی ناشی از مشکلات عصبی در زنان می شود.

روش قطع قاعدگی (آمنوزه) در شیردهی:

این روش یک روش طبیعی جلوگیری از بارداری است و برای موءثر بودن آن شرایطی لازم است:

  1. سن شیر خوار کمتر از ۶ ماه باشد.
  2. قاعدگی مادر برنگشته باشد.
  3. شیر خوار بطور انحصاری با شیر مادر تغذیه شود (هیچ نوع ماده غذایی یا مایعات دیگر بجز شیر مادر نخورد).
  4. تغذیه شیر خواربا شیر مادر در شب نیز انجام شود.

با توجّه به اینکه وجود همه شرایط فوق با هم به دشواری امکان پذیر است توصیه به استفاده از یک روش مناسب که تاثیری برشیردهی مادر ندارد مانند کاندوم، قرص های مخصوص دوران شیردهی (لاین استرونول) و آمپولهای سه ماهه می شود.

معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی گیلان
دکتر محمد عباسی رئیس گروه بهداشت خانواده
فاطمه نوروزی کارشناس مسئول امور جمعیتی و تنظیم خانواده
سهیلا بشارتی کارشناس تنظیم خانواده

برای مطالعه قسمت های دوّم و اوّل این مقاله بر روی لینک های زیر کلیک نمایید:

منابع:
دستورالعمل روش های پیشگیری از بارداری در جمهوری اسلامی ایران
کتابهای مرجع زنان و زایمان و تنظیم خانواده شامل :
مبانی روش های پیشگیری از بارداری – سازمان جهانی بهداشت WHO
ویلیامز ۲۰۰۱ -
نواک ۱۹۹۶
کیستنر۲۰۰۱ -

Family Planning and Reproductive Health Care-