منابع طبیعی به عنوان ثروت هر جامعه و امانتی برای آیندگان است، کسانی که از این ثروت و هدیه الهی استفاده می­کننند موظفند از آن به­طور صحیح بهره­بردرای نموده، آباد و سرسبز به نسل بعد از خود تحویل نمایند، زیرا امروزه کارشناسان و متخصصین امر، منابع طبیعی را بستر حیات کلیه موجودات زنده و سرسبزی و آبادانی آن را نشانه پیشرفت علمی و فرهنگی جوامع و زمینه ساز توسعه پایدار می­دانند

زکات علم در نشر آن است. امام علی (ع)


 

منابع طبیعی به عنوان ثروت هر جامعه و امانتی برای آیندگان است، کسانی که از این ثروت و هدیه الهی استفاده می­کننند موظفند از آن به­طور صحیح بهره­بردرای نموده، آباد و سرسبز به نسل بعد از خود تحویل نمایند، زیرا امروزه کارشناسان و متخصصین امر، منابع طبیعی را بستر حیات کلیه موجودات زنده و سرسبزی و آبادانی آن را نشانه پیشرفت علمی و فرهنگی جوامع و زمینه ساز توسعه پایدار می­دانند.

و اما منابع طبیعی چیست؟

به­طور کلی منابع طبیعی به پدیده­هایی گفته می­شود که در کره زمین وجود داشته و انسان در ایجاد آن هیچ­گونه دخالتی نداشته است. این منابع را به دو دسته تقسیم می­نمایند.

1-     منابع طبیعی تجدید ناشونده

منابع طبیعی تجدید ناشونده منابعی هستد که خداوند در دسترس انسانها قرار داده تا از آن استفاده کند، این منابع هر قدر هم زیاد باشند، اگر از آنها برداشت شود کاهش یافته و روزی به پایان خواهند رسید و قابل تجدید هم نخواهند بود. مانند معادن نفت و گاز و ... که به علت اتمام­÷ذیری به منابع طبیعی تجدید ناشونده معروف شده­اند.

2-     این منابع طبیعی تجدید شونده

این منابع نیز از نعمتهای بزرگ الهی می­باشند که در طبیعت وجود داشته و در صورت استفاده صحیح و بهره­برداری درست هیگاه به اتمام نخواهند رسید مثل:

آب، هوا و گیاهان سبز (جنگلها و مراتع)

از مهمترین منابع طبیعی تجدید شونده، گیاهان موجود در جنگلها و مراتع است که اگر مورد بی­مهری اسنان قرار نگیرند و انسانها مینه تضعیف و یا نابودی آنها را فراهم نکننده هیچگاه به اتمام نمی­رسند. گیاهان سبز جزء بزرگترین موجودات زنده کره زمین می­باشند و با قدرت زادآوری و تکثیری که دارند اگر درست بهره­برداری شوند توسعه اقتصادی جامعه را به ارمغان خواهند آورد. گیاهان سبز کم و بیش در تمام نقاط زمین پراکنده­اند و تراکم آنها به تناسب شرایط اقلیمی (از قبیل دما، بارندگی و ...) نوع خاک و شرایط جغرافیایی متفاوت است.

درمناطقی که شرایط رشد برای این گیاهان مهیا بوده و به صورت درختان و درختچه­های متراکم خودنمایی نمایند این مناطق را (جنگل) می­نامند.

محلهایی که به شکل بوته­ها و علفهای متوع یک ساله و چند ساله با گلهای رنگارنگ جلوه­گری نمایند مرتع محسوب می­شوند. مناطقی که در طول شبانه روز دارای نوسانات دمایی زیاد، تبخیر و تعرق بیشتر،بارندگ کمتر و گیاهان مقاومتر باشند بیابان نام دارند.

در استان مرکزی با توجه به میزان بارندگی و شرایط آب وهوایی 25 هزار هکتار جنگل، 440 هزار هکتار بیابان، 50 هزار هکتار کویر و 1425000 هکتار مرتع وجود دارد.

اهیمت و فواید منابعطبیعی تجدید شونده (جنگلها و مراتع)

جنگلها و مراتع از مهمترین و با ارزشترین منابع طبیعی بوده و نقش اساسی در تأمین نیازمندیهای انسن (اکسیژن، آب، مواد غذایی، دارویی و ...) دارند.

تا چند دهه قبل ارزش این منابع طبیعی تجدید شونده با معیار منافع آنی و کوتاه مدت سنجیده می­شد در ورتی که با بروز مشکلات و عضلاتی درباره وضعیت محیط زیست مانند گرم شدن کره زمین، وجود سیلابهای مخرب و ... تغییراتی در ارزش­گذاری منابع طبیعی تجدید شونده به وجود آمد.

ارزش جنگلها و مراتع و منافع حاصل از آن آنقدر زیاد است که ذکر همه آنها فرصت و زمان زیادی ار می­طلبد اما به طور کلی می­توان این اثرات و فواید را به دو بخش مستقیم و غیرمستقیم تقسیم نمود.

1-     اثرات مستقیم جنگلها و مراتع

تولید چوب:

همانگونه که می­دانیم چوب در تأمین نیازهای زندگی ما نقش زیادی دارد کاغذ، قلم، مبلمان، درب و پنجره و ... از جمله ملزوماتی هستند که امروز اتکای شدید به چوب دارند.

حفظ و تولید خاک:

جنگلها و مراتع با پوشش گیاهی خود نقش زیادی در حفظ خاک و نگهداری آن دارند و هرجا که این پوشش گیاهی مطلوب باشد فرسایش خاک به وسیله باد و آب کمتر اتفاق می­افتد و از طرف دیگر گیاهان باعث می­شوند به مرور زمان سنگها تجزیه شده و به خاک تبدیل شوند و خود نیز حاصلخیزی خاک را افزایش دهند.

تولدی علوفه:

انواع مختلف دام مثل گاو، گوسفند، بز، شتر و ... برای مدتی از سال یا در طول سال از گیاهان به ویژه در اراضی مرتعی استفاه می­کنند.

تولید فرآورده­های صنعتی و دارویی:

بسیاری از گیاهان موجود در مراتع خاصیت دارویی دارند که برخی از آنها در صنعت نیز مورد استفاده قرا می­گیرند. از زمانهای قدیم از گیاهان دارویی در شهرها و روستاها استفاده می­شده و اکنون نیز استفاده از این گیاهان افزایش یافته است که البته این استفاده بی­رویه باعث از بین رفتن بسیاری از این گیاهان می­شود.

تغذیه آبهای زیرزمینی:

از اثرات مهم جنلها و مراتع نگهداری آب است. مناطقی که سیلاب جاری می­شود علاوه بر تخریب مزارع، مناطق مسکونی و ... باعث پر شدن مخازن سدهای کشور از رسوبات می­گردد. اگر جنگلها و مراتع از پوشش گیاهای خوبی برخوردار باشند آب حاصل از بارندگی در زمین نفوذ کرده و موجب تغذیه آبهای زیرزمینی و پرآب شدن چشمه­سارها و قنوات شده و از بروز سیلاب و تخریب جلوگیر می­کند.

تولید اکسژن و تلطیف هوا:

گیاهان سبز با فعل و انفعالاتی که در درون برگهای خود انجام می­دهند اگسیژن مورد نیاز ما را برای تنفس، تولدی نموده و علاوه بر این، آلودگی هواو سر و صدای محیط را کاهش داده و محیطی فرحبخش را فراهم می­نمایند.

2-     اثرات غیرمستقیم جنگلها و مراتع

سیل:

همه ساله وقوع سیلابهای سنگین و مخرب موجب نابودی مناطق مسکونی، مزارع، راهها، تأسیسات زیربنایی و ... گردیده علاوه بر خساراتجانی، میلیاردها ریال زاینهای مالی به بار می­آورد، که به طور قطع توسعه و تقویت پوشش گیاهی می­تواند از بروز بسیاری از این خسارات جلوگیری به عمل آورد.

ارزشهای تفرجگاهی:

از جمله ارزشهای منابع طبیعی تجدید شونده ایجاد امکاناتی جهت گذراندن اوقات فراغت و محیط­های تفرجگاهی است.یکی از جاذبه­های توریستی داخلیو خارجی درهر کشور منابع طبیعی است. گذراندن اوقات فراغت در دامان طبیعت راهی برای سلامتی روح و روان انسان است.

حفظ گونه­های جانوری و حیات وحش:

امروزه گونه­های جانوری (و همچنین گیاهی) به منزله میراث گرانبهای بشری تلقی می­شود که با از بین رفتن این­گونه­ها، انسان یکی از ارزشمندترین ثروتهای خدادادی را از دست خواهد داد.

منابع طبیعی (جنگلها و مراتع) بهترین زیستگاههای جانوران وحشی است که اگر این زیستگاهها تضعیف شوند تعادل اکولوژیکی منطقه، به هم خورده و در نهایت این انسان است که متحمل زیانهای جبران­ناپذیری خواهد شد.

آنچه که گفته شد جزئی از اثرات مستقیم و غیرمستقیم جنگلها و مراتع است که به طور آشکار و محسوس جوامع انسانی از ثمرات آن بهره­مند می­شوند. ده­ها اثرات غیرمحسوسدیگر از گیاهان عاید انسان می­گردد که تا کنون ناگفته و یا ناشناخته مانده است. به­طور کلی دانشمندان معتقدند ارزشهای زیست­محیطی جنگلها و مراتع(تولید اکسیژن، حفظ آب و خاک، تلطیف هوا، حفظ گونه­های گیاهی و جانوری و ...) بیش از 75 درصد، تولید علوفه و چوب تنها 25 درصد ارزش این منابع می­باشد.

عوامل تخریب منابع طبیعی:

علیرغم اثراتی که این نعمتهای خدادادی دارند، اکنون به شدت در معرض تخریب و نابودی قرار گرفته و مهمترین عامل این تخریب انسان می­باشد.

اکنون تعدای از عوامل تخریب این منابع عنوان می­گردد.

-        بهره­برداری از عوامل تخریب این منابع عنوان می­گردد.

-        تبدیل اراضی مرتعی و جنگلی به اراضی کشاورزی و غیرکشاورزی.

-        تعداد زیاد دامها در مراتع بیش از ظرفیت آنها (عدم رعایت ظرفیت مراتع).

-        بوته­کنی و قطع درختان برای سوخت.

-        آتش­سوزی در مراتع

 

با توجه به اهمیت جنلها و مراتع و عوامل انسانی که موجب تخریب آنها می­وند، کارشناسان اصولی، را برای جلوگیری از تخریب منابع طبیعی توصیه می­کنند:

روشهای حفاظت، اصلاح و احیای مراتع:

 

-        حفظ وضع موجود در مراتع و جلوگیری از شخم و شیار و تصرف اراضی منابع طبیعی.

-        رعایت ظرفیت چرای دام نسبت به تولید علوفه در مراتع.

-        رعایت فصل چرا.

-        -قرق کردن مراتع (تقسیم بندی سطح مرتع و جلوگیری از ورود دام تا ردش کامل و بذرافشانی گیاه به منظور تجدید حیات آن)

-        بوته کاری، کودپاشی و بذرپاشی در مراتع

-        انجام عملیات آبخیزداری درسطح مراتع

-        جلوگیری از آتش­سوزی در مراتع

تعاریف


مرتع:

به اراضی دایر و بایر اطلاق می شود که رستنی ها در آن به حالت طبیعی رشد نموده و به وسیله حیوانات اهلی و وحشی مورد تعلیف قرار می گیرند.

اصلاح و احیاء مراتع:

به کلیه عملیاتی که در مراتع به منظور حفظ و توسعه و احیای پوشش گیاهی صورت می پذیرد اطلاق می گردد.

ذخیره نزولات آسمانی:

 این روش با احداث شیار در خطوط تراز در مراتعی که پوشش گیاهی نامناسب دارند اجرا می شود.

 

بوته کاری:

 این عمل وقتی صورت می گیرد که میزان بارندگی کم و پراکنش نامناسب باشد و از طریق کشت نهال گیاهان مرتعی صورت می گیرد.

بذرکاری:

 کشت مستقیم بذر یونجه یا سایر گیاهان مرتعی می باشد.

قرق مراتع:

جلوگیری از ورود دام برای مدت معین به مراتع است.


ممیزی مراتع:

عبارت است از شناسایی دامداران و بهره برداران ذیحق و صدور پروانه برای آنها به منظور کنترل و به ضابطه درآوردن استفاده از مرتع است.

کپه کاری:

کاشت بذور مرتعی در مراتع با شیب تند که امکان کار با ماشین آلات وجود ندارد.


تولید بذر:

 پروژه ای است که در آن بذور گیاهان مرتعی به منظور کشت در مراتع در ایستگاه های مادر یا برخی مراتع مشخص شده تولید و یا جمع آوری می شود.

تولید نهال:

 کشت بذور مرتعی در گلدانهای پلاستیکی و مراقبت از آنها و آماده نمودن از آنها جهت انتقال به عرصه ها


 مرتع درجه یک:

دارای پوشش گیاهی کلیماکس بوده و به علت عدم چرای مفرط گیاهان کاملاً خوشخوراک بوده و ظرفیت چرای 2 واحد دامی به بالا را در یک هکتار در یک فصل چرا دارا می باشد.

مرتع درجه دو:

 گیاهان غالب، بیشتر مربوط به مرحله کلیماکس هستند ولی پهن برگهای چند ساله و یکساله نیز در اجتماع گیاهی دیده می شود و ظرفیت چرا 1 تا 2 واحد دامی در هکتار را در یک فصل چرا دارد.

مرتع درجه 3:

 گیاهان مرحله کلیماکس آن غالب نمی باشند، گیاهان خوشخوراک از بین رفته و به جای آن گیاهان غیرخوشخوراک در مرتع دیده می شود ظرفیت چرا کمتر از یک واحد دامی در هکتار در یک فصل چرا می باشد.

بیابان:

 یک مفهوم مورفوکلیماتیک است و به منطقه ای اطلاق می شود که میزان رطوبت، برای ایجاد پوشش محافظ به منظور جلوگیری از تخریب کفایت نمی کند.

بیابان زایی:

تخریب سرزمین در مناطق خشک نیمه خشک و خشک  نیمه مرطوب ناشی از عوامل مختلف از جمله آب هوا و فعالیتهای انسانی می باشد.

جنگل:

پوشش گیاهی است که درختان عناصر اصلی تشکیل دهنده آن می باشند و از نظر فرم ظاهری و وضعیت باطنی به تیپهای مختلف تقسیم می شوند به طوری که شرایط اکولوژیک خاصی از نظر فون، فلور و عوامل اقلیمی و ادافیکی بر آنها حکمفرماست.

جنگل کاری:

 کاشت مصنوعی درخت به منظور ایجاد جنگل مصنوعی و یا احیاء و بازسازی قسمتی از جنگل و یا واکاری و پرکردن نقاط خالی جنگل را جنگل کاری گویند.