بنابر آخرین فرضیه ها، خورشید ما در حدود 4600 میلیون (4.6 میلیارد) سال قبل، از غبار خورشیدی تشکیل گردید.(1) زمین و سایر سیارات منظومه شمسی از بقایای غبار مزبور در حدود 4500 میلیون سال پیش شکل گرفتند و در آغاز به احتمال، سطح زمین به حالت گداخته و مذاب بود و میلیونها سال طول کشید تا پوسته خارجی آن سرد و سخت گردید. پوسته‌ای که شکننده بود و از شکست آن آتشفشانها فوران می‌کردند و مواد مذاب زیر پوسته را به صورت گدازه، خاکستر، دود، بخار و گاز بیرون می‌ریختند و سنگها و گازهایی را که در آنها استعداد بالقوه زندگی وجود داشت به وجود آوردند. از برکت آنها جو زمین پدیدار گردید و اکسیژن را برای زمین به ارمغان آورد. از بخار آب چاله‌ها و پستی‌های زمین پر از آب شد و اقیانوسها و دریاها بر چهره آن نمایان گشت و اولین جایگاه زیست بنا نهاده شد.

زکات علم در نشر آن است. حضرت علی (ع)


آلودگی محیط زیست و نابودی جنگلها:

علی اکبر محمودیان

هنوز از عمر انسان شش میلیارد سال باقی است. آنرا نابود نکنیم. بشریت اکنون دوران طفولیت را پشت سر می‌گذارد و زندگی باشکوهی را در پیش روی دارد، با تخریب محیط زیست، نسل خویش را منقرض نگردانیم.

    بنابر آخرین فرضیه ها، خورشید ما در حدود 4600 میلیون (4.6 میلیارد) سال قبل، از غبار خورشیدی تشکیل گردید.(1) زمین و سایر سیارات منظومه شمسی از بقایای غبار مزبور در حدود 4500 میلیون سال پیش شکل گرفتند و در آغاز به احتمال، سطح زمین به حالت گداخته و مذاب بود و میلیونها سال طول کشید تا پوسته خارجی آن سرد و سخت گردید. پوسته‌ای که شکننده بود و از شکست آن آتشفشانها فوران می‌کردند و مواد مذاب زیر پوسته را به صورت گدازه، خاکستر، دود، بخار و گاز بیرون می‌ریختند و سنگها و گازهایی را که در آنها استعداد بالقوه زندگی وجود داشت به وجود آوردند. از برکت آنها جو زمین پدیدار گردید و اکسیژن را برای زمین به ارمغان آورد. از بخار آب چاله‌ها و پستی‌های زمین پر از آب شد و اقیانوسها و دریاها بر چهره آن نمایان گشت و اولین جایگاه زیست بنا نهاده شد.

    مقدمات زیست از 3000 میلیون سال پیش تجاوز می‌کند.(2) قدمت پیدایش اکسیژن محصول گیاهان به حدود 1900 میلیون سال قبل می‌رسد. در حدود 1500 میلیون سال پیش اکسیژن زندگی‌بخش در جو زمین جای پیدا می‌کند. حدود 570 میلیون سال گذشته اقیانوسها و دریاها حاوی جوامع زیستی بودند و سنگهای مربوط به این زمان دارای فسیلهای بسیار هستند. ماهیها از حدود 500 میلیون سال گذشته عرض اندام کرده‌اند و خزندگان از حدود 250 میلیون سال قبل بر سطح زمین می‌‌خزیده‌اند. پیدایش اولین پستانداران به حدود 200 میلیون سال قبل در تعدادی محدود می‌رسد و در حدود 70 میلیون سال پیش، بعد از انقراض دایناسورها تعدادشان رو به فزونی می‌گذارد. بین 11 تا 25 میلیون سال پیش میمونهایی شبیه آدم در آسیا، افریقا و اروپا پدید آمدند.(3)

    سابقه انسانهای اولیه را از حدود 5.5 میلیون سال قبل در افریقای شرقی و جنوبی سراغ داریم.(4) این بشر اولیه با استفاده از سنگ و چوب به جای چنگ و دندان و با راهنمایی عقل خویش به زندگی خود رونق بخشید و حسابش را از دیگر جانوران جدا ساخت. از آن زمان تاکنون بشر با تکامل ابزار خود در بهبود زندگی خویش کوشیده و سرتاسر کره خاکی را حاکم گشته و از موهبتی که خداوند در روی زمین برایش فراهم کرده چه در راه خیر و چه در راه شر بهره برده است.

    پیدایش بشر بعد از آفرینش تمام جانداران و در بهترین شرایط زیستی عمر کره زمین به وقوع پیوست. به هنگام جوانی و برومندی با دشتهای سرسبز و گلهای رنگارنگ و عطرهای شامه‌نواز و آسمانهای آبی و خاکهای زرخیز و کانهای پرارزش و هزاران ویژگیهای دیگر و این خصوصیات تا آنجا که اطلاع در دست است در دور و بر ما فقط به گوی زمین اختصاص دارد و این گوی سخاوتمند بی‌هیچ چشمداشتی تمام نتایج هزاران میلیون سال تلاش خود را به آدمیان پیشکش کرد و امیدوار بود که بدین نحو تا 6000 میلیون سال دیگر به زندگی ادامه دهد. در عوض، این آدمیان طی هزاران سال جنب و جوش بر سطح آن هرچه خواستند کردند. ولی به علت کمی تعداد و محدود بودن جوامع انسانی، چندان خسارتی بر آن وارد نشد، و هر جا زخمی بر چهره آن می‌خورد، عوامل مختلف طبیعی با هماهنگی یکدیگر به ترمیم آن می‌پرداختند و تعادل محیط را حفظ می‌کردند. این فرایندها بارها و بارها تکرار می‌شد و آدمی خوشبخت و زمین خرم زمانها را پشت سر می‌نهادند. اما از 200 سال گذشته به سبب پیشرفت علوم و انقلاب تکنیک و گسترش صنایع و ازدیاد روزافزون جمعیت، آسیبهایی بر چهره زمین وارد گشته و تعادل عوامل زیستی در بیشتر نقاط برهم خورده است.

    آلودگی محیط به ویژه در جوامع صنعتی پیشرفته به صورت یک مسئله عمومی درآمده است و صاحبان سرمایه‌های کلان بی‌محابا و بدون توجه به پیامدهای ناگوار (و در کشورهای عقب‌مانده بدون پرداخت مالیات واقعی) از علوم و فنون و اکتشافات جدید حداکثر بهره را برده‌اند و عوامل اصلی حیات را پلید و ناپاک گردانده‌اند. به عنوان مثال، آلودگی هوا به وسیله مه دود، هوای بیشتر شهرهای صنعتی را ناخوشایند و ناسالم ساخته و باعث شیوع بیماریهای دستگاه تنفسی به خصوص آماس نایژه (برونشیت) گشته است. این آلودگی قربانیان تدریجی بسیار دارد اما وقتی درصدش بالا رود، با اندک تغییری در عوامل جوی قربانیان فراوانی را یکجا دریافت می‌کند. از جمله، مه دود سال 1331 (1952) لندن که جان حدود 4000 نفر را به یکباره ستاند.

    آلودگی آب به وسیله فاضلابها و هرز دادن فضولات کارخانه‌ها به رودها، دریاچه‌ها و دریاها که نمونه قابل توجه آن در نواحی کم جزر و مد سواحل مدیترانه بیشتر به چشم می‌خورد، سبب ضایع شدن بیشتر گیاهان و حیوانات نواحی مختلف ساحلی مجاور شهرهای صنعتی و پر تراکم شده و جان و تندرستی مردم را به خطر افکنده است. در «میناماتای» ژاپن حدود سال 1329 (1950) بیش از 10000 نفر یا مردند یا معلول گشتند یا به بیماریهای بسیار سخت گرفتار شدند. این مصیبت به علت خوردن ماهیهای مسمومی بود که از هرز دادن فضولات یک کارخانه شیمیایی، حاوی «استالدئید» acetaldehyde مسموم شده بودند. در برخی از رودخانه‌های شمالی ایران که وارد دریای خزر می‌شوند. اینگونه مسمومیتها آغاز گشته است، هشدارهای سازمان محیط زیست باید مردم و دولت را بیدار کند.

    آلودگی زمین نیز از راههای مختلف ایجاد می‌گردد. برای نمونه آفت‌کش «د د ت» یک سم قدیمی که برای ازدیاد محصولات غذایی به کار برده می‌شد، پرندگان زیادی را نابود کرد و به علت دوام زیادش علاوه بر آفات گیاهی، موجودات ذره‌بینی مفید درون خاک را نیز نابود ساخت و بر رابطه زندگی اینگونه جانداران و خاک (اکولوژی- بوم‌شناسی) آسیب رساند و تعادل طبیعی آنرا از بین برد و چند سالی زمان می‌خواهد تا خاک باروری طبیعی خود را بازیابد، به شرط آنکه دوباره مسموم نگردد.

    افزایش بی‌حساب جمعیت و گسترش روزانه شهرها و روئیدن شبانه خانه‌ها در محدوده‌های خارج از شهر و در زمینهای زراعتی، خودبه‌خود آلودگی آفرین است. صرفنظر از مسائل جوامع عقب‌مانده و عدم توجه افراد در قبال مسئولیتی که نسبت به بهداشت جامعه دارند، مسئله تأمین خدمات از یکسو و به وجود آمدن بازار تقاضای شدید از سوی دیگر، صنایع و فعالیتهای پرتحرک ‌تر را به دنبال می‌طلبد، و چون به پیامدهای آن از قبل نیندیشیده‌اند، آلودگیهای بیشماری را گریبانگیر نقاط بسیاری از جهان کرده‌ و چهره شاداب زمین را روزبه ‌روز پژمرده‌تر می‌سازد. مهم‌ترین عوامل ناپاکی را می‌توان چنین برشمرد:

1-    رادیواکتیو (مواد پرتوزا) ناشی از آزمایشهای جنگ ‌افزارهای هسته‌ای.

2-    دوده و گازهای ناشی از سوخت هواپیماها و موشکها.

3-     ازدیاد کربن‌ دی‌اکسید از سوختهای فسیلی و قطع بی‌رویه درختان جنگلی.

4-     سمپاشی های هوایی مزارع و آلودگی خاکها.

5-    نیروگاههای هسته‌ای که بر اثر اختلال باعث تولید رادیواکتیو (مواد پرتوزا) می‌شوند.

6-    نیروگاههای حرارتی و سیستمهای سردکننده و تهویه شهرها که آلودگیهای حرارتی و شیمیایی تولید می‌کنند.

7-    دودکشهای کارخانه‌ها و منازل با تولید دی‌اکسید گوگرد هوا را مسموم می‌سازند.

8-    گازهای خروجی وسایل نقلیه موتوری که بر فراز شهرهای پرجمعیت و پر ترافیک ایجاد مه دود می‌کنند.

9-    ایجاد بزرگراهها و معادن روباز و استخراج مواد سطحی بر روی مزارع و مراتع که زمینهای مفید و بارور را می‌تراشد.

10-    انباشتن فضولات و زباله‌ها در کنار شهرها، رودخانه‌ها و سواحل دریا.

11-    وسایل نقلیه فرسوده آبی که سواحل دریاها و رودخانه‌ها را به روغن آلوده می‌سازند.

12-    در اثر حوادث مختلف، تانکرهای نفتکش میلیونها تن نفت را به دریا سرازیر ساخته و سطح وسیعی از دریا را تا مدتها به زیر پوشش مسموم‌کننده نفت می‌برند.

13-    فضولات کارخانه‌ها و فاضلابهای شهرها و برخی از روستاها که به رودخانه‌ها می‌ریزند.

14-    رودخانه‌های آلوده از فاضلاب شهرها و کارخانه‌ها، خود مسبب آلودگی دریا و دریاچه‌ها می‌شوند.

15-    لاشه‌های رها شده کشتیها در کف دریا که محیطهای مخاطره‌انگیزی می‌آفرینند.

16-    انفجار، آتش‌سوزی یا ترکیدن لوله‌های نفت سکوهای نفتی دریاها.

17-    بسته‌های حاوی زباله‌های رادیواکتیو که به قعر دریا فرستاده می‌شود ممکن است به علل پیش‌بینی نشده‌ای از هم پاشیده یا قسمتی از آن پوسیده و مواد زهرآگین آن رها شود...

    در بسیاری از کشورهای پیشرفته جهان که عامه مردم چگونگی دخالت در امور سیاسی و اجتماعی را فرا گرفته‌اند، با ایجاد سازمانهای مختلف، تا حد قابل توجهی دولتها را ملزم به حمایت از سازمانهای محیط زیست وکنترل شدید مواد آلوده‌ساز کرده‌اند. از جمله بودجه‌های سنگینی برای تحقیق و استفاده از انرژیهای سالم و جدید مانند: خورشید، باد، امواج دریا، جزر و مد اختصاص داده‌اند که به نتایج درخشان و حتی بهره ‌برداری هم رسیده‌اند. جنگلها را توسعه داده و سال به سال بر وسعت آن می‌افزایند، بر رشد جمعیت غلبه کرده و آنرا به حالت تعادل درآورده‌اند. تا جایی که در برخی از کشورها رشد آن در سالهای آینده رو به کاهش خواهد داشت. متأسفانه در بیشتر کشورهای عقب‌مانده یا عقب نگاهداشته شده که با احترام آنها را «کشورهای در حال رشد» می‌نامند، وضع به گونه دیگری است. در دهه‌های اخیر کارخانه‌ها و وسایل محرکه بدون توجه به زیان آنها بر محیط زیست، یکی پس از دیگری با سیستمهای کهنه وگاه از رده خارج شده دایر می‌گردند. در بیشتر آنها حتی تمام مواد اولیه نیز از خارج وارد می‌شود.

    این زندگی نکبت‌بار و محیط ناسالم زیست را کشورهای پیشرفته‌تر طی دهها سال قبل تجربه کرده‌اند و با گذشت و غلبه بر حرص و ولع خویش کوشیده‌اند تا بسیاری از آنها را مهار کنند و فردای روشنی را به خود نوید می‌دهند. آنها برآنند که چنان از امکانات طبیعی بهره گیرند که نه تنها تعادل عوامل طبیعی را برهم نزنند بلکه به مرور ناهماهنگی محیط گذشته را هم درمان بخشند. آنها این مهم را مدیون دانشوران و مراکز تحقیقاتی و دانشگاهها هستند و به آنها بهای زیادی می‌دهند و برای مجریانشان عزت و احترام قائلند.

    برای آنکه اختلاف بین جوامع پیشرفته که عواقب خطرناک آلودگی محیط را درک کرده‌اند و دنبال چاره‌اند و جوامعی که اکثریت آن چون گوسفندانی که بی‌تفاوت به سوی مسلخ گام برمی‌دارند و در لابلای آلودگیها و دود و غبار فلزات بی‌خیال در طلب به چنگ آوردن سکه‌ای بیشترند، بهتر روشن گردد، به نقل فشرده آماری چند مبادرت می‌گردد.

 جنگل و درخت

امروزه در سطح جهان برای مقابله با آلودگیهای تنفسی به تقویت ششهای کره زمین یعنی جنگلها پرداخته‌اند. علاوه بر گسترش فضای سبز اطراف شهرها و پارکها، در مقابل برداشت سالیانه 7 میلیون هکتار از اراضی جنگلی، سالیانه بیش از 14 میلیون هکتار جنگلکاری می‌شود. اما نسبت کاشت و برداشت در سطح جهان دارای اختلاف بسیار فاحشی است و این اختلاف احساس مسئولیت و یا بی‌اعتنایی ملل مختلف را می‌نمایاند.

    آمارهای زیر (از کشورهایی که آمارشان در دست است) سهل‌انگاری و بی‌تفاوتی بیش از حد مردم کشور ما را نسبت به حفظ و توسعه جنگل نشان می‌دهد.

آمار جنگلهای سالیانه در دنیا (مقیاس: هزار هکتار)

 نام قاره

 برداشت

 کاشت

 آسیا (5)

1137

5544

 امریکای شمالی و مرکزی

930

2528

 اروپا

 ناچیز

978

 امریکای جنوبی

3191

470

 اقیانوسیه

679

342

 افریقا

1335

108

 کشور ایران

130

10

درصد سطح جنگل به سطح کل کشور (6)

 کره شمالی

74

 نیوزیلند

35

 ژاپن

67

 امریکا

31

 کره جنوبی

66

 کوبا

26

 برزیل

65

 ترکیه

26

 بولیوی

60

 هند

24

 شوروی

51

 چین

18

 کلمبیا

46

 استرالیا

14

 کانادا

43

 ایران

7

 

میزان جنگلکاری سالیانه (7)

 چین

4670

 کره شمالی

200

 امریکا

1775

 کره جنوبی

152

 برزیل

346

 ترکیه

82

 ژاپن

240

 ایران

10

    مساحت جنگلهای ایران در حدود 2000 سال پیش حدود 80 میلیون هکتار(8) و در گذشته نزدیک حدود 30 میلیون هکتار(9) و در حال حاضر در حدود 12 میلیون هکتار (120 هزار کیلومترمربع) است ولی از تمام آن امکان بهره‌ برداری دایمی وجود ندارد. در طول 20 سال گذشته مساحت جنگلهای شمال کشور که تنها قطب تولید چوب به طور دائم می‌باشد از 3.4 میلیون به 1.8 میلیون هکتار کاهش یافته است (10) اگر جمعیت جهان را در حال حاضر حدود 5 میلیارد نفر در نظر بگیریم، به طور متوسط سهم سرانه جنگل برای هر نفر حدود 0.8 هکتار (8000 مترمربع) می‌باشد ولی متأسفانه سهم سرانه جنگل برای هر ایرانی حدود 0.24 هکتار (2400 مترمربع) می‌باشد. اگر این رویه یعنی ازدیاد جمعیت و کاهش و نابودی جنگلات ادامه داشته باشد روزی خواهد ریسد که به هرفرد حتی چند درخت هم نخواهد رسید.

    همیشه به خاطر داشته باشید که یک درخت متوسط، قادر خواهد بود تا اکسیژن مورد نیاز سه نفر را تأمین کند.