تره تیزک (یا تَرْتیزک ، شاهی )، گیاهی خوراکی از تیرة چلیپاییان با نام علمی لپیدیوم ساتیوم . به سبب عطر و طعم تندِ مطبوعش ، در سطح وسیعی در مزارع سبزیِ ایران و بسیاری از کشورهای جهان کشت می شود (طباطبائی ، کتاب اول ، ص 574). حوزة انتشار جغرافیایی آن در ایران ، مناطق شمالی ، شمال غربی ، جنوبی ، سواحل خلیج فارس ، جنوب شرقی و بخش مرکزی است ( رجوع کنید بهقهرمان ، ج 6، ش 700؛ هج و رشینگر ، ص 64). علاوه بر گونة رایج آن ، تره تیزک آبی ، آبْتره یا بولاغ اودی با نام علمی ناستورتیوم افیسینال یا لپیدیوم لاتیفلیوم ، نیز در ایران شناخته شده است و مصرف می شود بقیه درادامه مطلب...

زکات علم درنشرآن است.امام علی(ع)

t


شاهی یا ترک تیزک بومی اروپا و شاید غرب آسیاست و به احتمال زیاد بومی ایران می باشد. سابقه کشت آن به 2000 سال پیش می رسد.
تره تیزک (شاهی)، گیاهی خوراکی از تیرة چتریان با نام علمی لپیدیوم ساتیوم . به سبب عطر و طعم تندِ مطبوعش ، در سطح وسیعی در مزارع سبزیِ ایران و بسیاری از کشورهای جهان کشت می شود. گیاهی است یکساله که برگهای بدون کرک و بدون دندانه آن به مصرف تغذیه انسان می رسد. طول بوته شاهی شاید به 30 تا 50 سانتی متر برسد. تره تیزک از گیاهانی است که ضمن پرورش دانه اش به نواحی مجاور انتقال یافته تدریجاً طی مدت کوتاهی به فواصل دور از منطقه نفوذ می کند. برگ و ساقه آن رنگ سبز روشن دارد. گلهایش صورتی روشن یا سفید است. میوه اش بیضوی مدور به طول 5 تا 6 میلیمتر و به عرض 3 تا 4 میلیمتر و بطور محسوس بال دار است برگ و ساقه جوان آن در حالت تازه طعم تند و مطبوع شبیه بولاغ اوتی دارد. تخم آن ریز و قرمز و کمی دراز است.
تکثیر تره تیزک از طریق کاشت بذر آن به محض برطرف شدن سرمای زمستان آغاز و در تمام طول فصل بهار در هوای آزاد می توان به فواصل زمانی برداشتهای متناوب کاشت.

در مازندران « تره تیزک » و در سایر مناطق ایران تره تیزک و « شاهی » گفه می شود در کتب طب سنتی به نامهای « جرجیربستانی » و « رشاد » نام برده شده است. و تخم آن را « حب الرشاد » ،      « حرف ابیض » و « حرف » گویند . به فرنسوی Nasitor و Cresson des jurdins.و Cresspm a;empos و Passerage و به انگلیسی garedn cress گفته می شود. گیاهی است از خانواده Cruciferae نام علمی آن Lepidium sativum L. باشد.

خواص داروئی:

1)      تحلیل برندة آماسهای طحال

2)      خارج کنندة اخلاط سینه

3)      مؤثر در درمان حشره گزیدگی

4)      دودکردن آن را برای دور کردن حشرات مفید دانسته است

5)      کاهش چربی و کلسترول خون

(به منظور تعیین تاثیر سبزی تره تیزک بر چربی های خون‏‎‎‏، در کارکنان دانشکده پیراپزشکی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی انجام گرفت. سطح سرمی لپیدها در ابتدای تحقیق در گروههای مورد مطالعه مشابه بود. در پایان مطالعه میزان کلسترول در گروه مورد به طور معنی داری کمتر از میزان کلسترول در گروه شاهد گزارش شد. تفاوت معنی داری در سطح سرمی تری گلیسرید و لیپوپروتئین با دانسیته بالا بین گروه شاهد و مورد مشاهده نشد. میزان لیپوپروتئین با دانسیته پایین تفاوت بین دو گروه از نظر آماری معنی دار بود. مصرف سبزی شاهی موجب بهبود وضعیت لیپدهای سرم می گردد. مطالعات آینده نگر گسترده تری را جهت تعیین تاثیر آن در کاهش خطر ابتلا به آترواسکلروز پیشنهاد می نماید)

6)      از گیاه تره تیزک در موارد آسم و سرفه و بوا سیر های خونی استفاده می شود و بسیار رافع است.

7)      ضد کمبود ویتامین C است وبرای بیماری های کمی ویتامین C در بدن اثر شفا بخش دارد. یعنی آنتی سکوربوتیک است.

8)      از ریشه تره تیزک برای مرحله دوم سیفیلیس استفاده میشود.

9)      تخم تره تیزک ترشح شیر را زیاد می کند و به اصطلاح گالاکتاگوگ است.

10)   جوشانیده تخم تره تیزک در شیر برای سقط جنین به کار میرود.

11)   به صورت ضماد برای ضماد تسکین درد ضربه به کار می رود.

12)   تره تیزک از نظر طبیعت طبق نظر حکمای طب سنتی گرم ونسبتا خشک است.

13)   باز کننده گرفتگی ها و انسداد مجاری کبد و طحال و صاف کننده و مدر بول و خرد کننده سنگ مثانه است.

14)   در تسریع هضم غذا وتحلیل باد و گازو نفخ مفیداست.

(اگر ساقه و برگ و تخم آن را در هاون بکوبند و در بشقابی پهن کنند تا خشک شود بعد مجدداً در هاون انداخته و بکوبند و سپس کمی شیر تازه داخل آن کرده و مجدداً قدری تخم تره تیزک داخل آن کرده و بکوبند واین کار را به دفعات تکرار نمایند تا مانند خمیر شود و از آن حب درست کنند از نظر جمیع خواص فوق خوردن حب آن بسیار مفید است. و اگر آب آن را گرفته و با نخود خشک کوبیده شده پرورده نمایند و بیاشامند و افزایش تولید اسپرم بسیار موثر است)

در پزشکی امروزی به سبب وجود مواد معدنی گوناگون و فراوان در این گیاه ، آن را دارای خاصیت قوی ضد اسکوربوت ، اشتهاآور، مُدرّ، تصفیه کنندة خون و مفید در درمان آنژین صدری می دانند.

ترکیبات شیمیای:


از نظر ترکیبات شیمیای بررسیهای متعددی در مدارک فنی مختلف منتشر شده که از نظر اهمیتی که این گیاه در طب سنتی دارد .

وجود اسانس روغنی فرار درگیاه تایید شده است و به علاوه گزارش شده است که گیاه حاوی گلوکوزید

گلوکوتروپئولین است . دارای گلوکوزیدی به اسم تروپئولوزید است

از نظر ویتامینها نیز گیاه غنی از ویتامینهای A,B می باشد

در هر یک صد گرم از گیاه ( قسمت قابل خوردن ) خام و تازه تره تیزک مواد زیر وجود دارد:
آب 4/89 درصد

پروتئین 6/2 درصد

چربی 0/7 درصد

هیدراتهای کربن 5/5 درصد

کلسیم 81 میلی گرم

فسفر 76 میلی گرم

آهن 1/3میلیگرم

آهن 3/1 میلی گرم

سدیم 14 میلی گرم

پتاسیم 606 میلی گرم

ویتامین A93300 میلی گرم

تیامین 08/0 میلی گرم
در گزارش علمی دیگری ترکیبات شیمیایی گیاه را به شرح زیر اعلام کرده است. :
اسانس روغنی فرار درحدود 0/115درصد . فراورده های فرار حاصل از برگ تر تیزک دارای خاصیت و فعالیت ضد باکتری در مقابل میکروب باسیلوس سبتی لیس و مایکرو کوکوس پیوژنس واریته ارئوس است. تخم تره تیزک دارای یک الکالوئید (19/0 درصد ) ، سینا پیک اسید، کولین اتر و یک اسانس روغنی است. اسانس روغنی تره تیزک خاصیت فعالیت اوئستروژن ( تحریک جنسی درزنان ) دارد . تخم تره تیزک در حدود 5/25 درصد روغن نیم خشک دارد . لعاب تخم تره تیزک ازنظر خواص جانشین صمغ عربی وکتیرا است.

محل مناسب رویش

نوع خودروی آن کنار چشمه ها، برگه ها و یا جویهایی که آب آنها تمیز است می روید. حوزه انتشار جغرافیایی آن در ایران ، مناطق شمالی ، شمال غربی ، جنوبی ، سواحل خلیج فارس ، جنوب شرقی و بخش مرکزی است.

قسمت مورد استفاده گیاه

قسمت مورد استفاده گیاه برکه دانه آن است.

روش کاشت

تره تیزک را در گلخانه ها زیر شیشه یا در باغهایی که دارای زمین سست بوده ولی خاک آن چندان پوسیده نباشد، می کارند در گلخانه بذر را از آبان تا اردیبهشت و در مزرعه بذر را عملاَ در تمام طول سال با فاصله 14 روز یکبار پشت سر هم می کارند.
در هر متر مربع جهت کشت گلخانه 80 تا 120 گرم بذر را در جعبه های پلاستیکی به صورت کرتی می کارند ولی در مزرعه بذرها را به صورت ردیفی با عرض 10 تا 30 سانتی متر کشت می نمایند (برای هر صد متر مربع 12 تا 80 گرم بذر) جهت تقویت زمین از مواد معدنی که بسادگی در آب حل می شوند استفاده می کنند. ضمناً احتیاجی به کودهای معدنی نمی باشد. کشت گلخانه ای و مزرعه ای را باید دائماً از علف هرز پاک کرده و محصول را مرطوب نگهداشت حرارت ابتدائی گلخانه 4 تا 6 درجه سانتی گراد است که بتدریج به 10 تا 12 درجه سانتی گراد افزایش می یابد. برای دفع علفهای هرز در پیش کشت محصول را با دورینول (Devrinol) در هر هکتار 5/1 کیلوگرم سمپاشی می کنند.

زمان و روش برداشت

برداشت محصول از اواسط فروردین تا آبان ماه می باشد. نهالهای جوان را به محض اینکه به اندازه 5 تا 6 سانتی متر رشد می کنند در گلخانه 10 تا 20 روز در مزرعه 6 تا 8 هفته پس از بذر افشانی برداشت می کنند. از هر صد متر مربع زمین در هر چین 50 تا 60 کیلوگرم محصول تازه برداشت می شود حرارت خشک کردن شاهی برای استفاده در صنایع غذایی نباید بیش از 40 تا 50 درجه سانتی گراد باشد.
تهیه عصاره تره تیز ک:
ساقه و برگ تره تیزک تازه را در هاون می کوبندو یابا وسیله دیگری با فشار عصارهان را می گیرند و صاف میکنند و با این روش که باید بدون دخالت اتش صورت گیرد عصاره بسیار موثر و نا فعی تهیه    می شود. که مصرف ان در شربت تره تیزک و سایر ترکیبات خواص ان را در حد اعلا منعکس می کند.
شربت تره تیزک:
عصاره تره تیزک 16 واحد ، قند 30 واحد ، در حمام ماری با حرارت کافی حل کنند و شربت تهیه شده را برای مصرف اماده سازند.

تره تیزک (یا تَرْتیزک ، شاهی )، گیاهی خوراکی از تیرة چلیپاییان با نام علمی لپیدیوم ساتیوم . به سبب عطر و طعم تندِ مطبوعش ، در سطح وسیعی در مزارع سبزیِ ایران و بسیاری از کشورهای جهان کشت می شود (طباطبائی ، کتاب اول ، ص 574). حوزة انتشار جغرافیایی آن در ایران ، مناطق شمالی ، شمال غربی ، جنوبی ، سواحل خلیج فارس ، جنوب شرقی و بخش مرکزی است ( رجوع کنید بهقهرمان ، ج 6، ش 700؛ هج و رشینگر ، ص 64). علاوه بر گونة رایج آن ، تره تیزک آبی ، آبْتره یا بولاغ اودی با نام علمی ناستورتیوم افیسینال یا لپیدیوم لاتیفلیوم ، نیز در ایران شناخته شده است و مصرف می شود

(طباطبائی ، کتاب اول ، ص 576؛ مظفریان ، ص 359، ش 4963).

در منابع عربی دورة اسلامی برای انواع تره تیزک نامهای مشترک گوناگونی به کار رفته است ، از جمله : حُرْف ، رَشاد ، حَبّالرشاد ، ثُفّاء (اسحاق بن سلیمان اسرائیلی ، ج 3، ص 139؛ ابوریحان بیرونی ، ص 212). نام سریانی آن ، مَقْلیاثا (ابن سینا، ج 3، کتاب پنجم ، ص 2339؛ ابن بیطار، ج 2، ص 15) و معرّب نام یونانی آن ، قردمون ( ؛ دیوسکوریدس ، ش 155، ص 212؛ ابوریحان بیرونی ، همانجا) است . در منابع فارسی ، نامهای شاهتره ، سپندان ، شب خیزک و جَرْجیر نیز به کار رفته است (حکیم مؤمن ، ص 71؛ انصاری شیرازی ، ص 121؛ عقیلی علوی شیرازی ، ص 349)، در منابع پزشکی فارسی ظاهراً نخستین بار حکیم مؤمن در تحفة المؤمنین / تحفة حکیم مؤمن (تألیف در 1080) جرجیر را به معنای تره تیزک به کار برده (همانجا) که سبب خلط دو گیاه جرجیر (مَنْداب ) و تره تیزک در منابع بعدی شده است (مثلاً عقیلی علوی شیرازی ، سدة سیزدهم ، ص 302، قس ص 349ـ351، مقالة «حُرف »؛ در بارة زمان و نحوة کاشت و نگهداری آن در قدیم رجوع کنید به الفلاحة النبطیة تألیف یا ترجمة (؟) ابن وحشیه ، سدة چهارم ، ج 2، ص 794 و ابن عوّام ، سدة ششم ، ج 2، ص 248).

انواع . در هیولی الطب فی الحشائش و السموم ، ترجمة عربی کتاب دیوسکوریدس (سدة نخست میلادی )، انواع حُرف مشخص نشده و دیوسکوریدس فقط از بهترین نوع آن ، «حُرفِ بابِل »، یاد کرده است (همانجا). اریباسیوس (سدة چهارم میلادی ؛ به نقل رازی ، ج 20، ص 321) و بُولُس (سدة هفتم میلادی ؛ به نقل همو، ج 20، ص 322) نیز فقط «حُرفِ بابِلی » را ذکر کرده اند. جالینوس (سدة دوم میلادی ؛ به نقل همو، ج 20، ص 320ـ321)، دو گونة «بابِلی » و «ابیض » را ذکر کرده است . در الفلاحة النبطیة ، بر اساس تفاوت برگ و دانه ، چهارگونه حُرف تمیز داده شده است (همانجا). اسحاق بن سلیمان اسرائیلی (متوفی 325؛ همانجا) و انصاری شیرازی (729ـ806؛ همانجا) برحسب رنگِ دانة حُرف ، آن را به دو گونة سرخ و سفید تقسیم کرده اند. غَسّانی (سدة یازدهم ؛ ص 112) و حکیم مؤمن (همانجا) دوگونة برّی (وحشی ) و بُستانی (مزروع ) برای آن ذکر کرده اند. حکیم مؤمن (همانجا) برای گونة برّی ، دو قسم و برای گونة بستانی سه قسم قائل شده است .

طبع . همة منابع دورة اسلامی طبع حُرف را گرم ، و بیشتر آنها، آن را گرم و خشک ذکر کرده اند، فقط در الفلاحة النبطیة طبع آن گرم و تَر دانسته شده است (ج 2، ص 795).

خواص . دیوسکوریدس آن را لینَت بخش ، تحلیل برندة آماسهای طحال ، پاک کنندة زخمهای جلدی ، خارج کنندة اخلاط سینه ، پَزَندة دُملها، مؤثر در درمان حشره گزیدگی و عرق النساء، و دودکردن آن را برای دور کردن حشرات مفید دانسته است (همانجا). خواص دیگری هم برای تره تیزک ذکر کرده اند، از جمله : ساقط کنندة جنین (علی بن سهل طبری به نقل رازی ، ج 20، ص 322؛ همو، به نقل از ابن بیطار، ج 2، ص 16؛ اسحاق بن عمران به نقل ابن بیطار، همانجا؛ اسحاق بن سلیمان اسرائیلی ، ج 3، ص 141؛ هروی ، ص 105؛ انطاکی ، ص 177)، نفخ شکن ( الفلاحة النبطیة ؛ ابن ماسویه به نقل رازی ؛ ابن بیطار، همانجاها)، درمانِ تنگ نفس (جالینوس به نقل رازی ، ج 20، ص 321؛ ابن سینا، ج 2، کتاب سوم ، ص 1138؛ غسّانی ، همانجا)، درمان کنندة زَحیر (اسهال خونی ) و درد روده (ابن ماسویه به نقل رازی ، ج 20، ص 322؛ اسحاق بن سلیمان اسرائیلی ، ج 3، ص 140؛ ابن سینا، ج 3، کتاب پنجم ، ص 2339)، خارج کنندة کرم از بدن ( الفلاحة النبطیة ، همانجا؛ اسحاق بن سلیمان اسرائیلی ، ج 3، ص 139؛ عقیلی علوی شیرازی ، ص 350) و بازدارندة ریزش مو (ابن ماسه به نقل رازی ؛ اسحاق بن سلیمان اسرائیلی ، همانجاها؛ انصاری شیرازی ، ص 121؛ عقیلی علوی شیرازی ، همانجا).

مضار. ] افراط در [ خوردن آن را سبب تقطیرالبول ، تاریکی چشم و مضر برای معده و مثانه و مجاری ادرار (بقراط به نقل ابن بیطار، همانجا؛ علی بن سهل طبری به نقل رازی ، ج 20، ص 323؛ الفلاحة النبطیة ، همانجا؛ ابونصری هروی ، ص 136) و مصلح آن را کاهو، سرکه ، نبات ، اَسْپغول (بَزْرْقطونا رجوع کنید بهبارهنگ * ) و گلاب (ابونصری هروی ، همانجا؛ انصاری شیرازی ، ص 122) دانسته اند.

در پزشکی امروزی به سبب وجود مواد معدنی گوناگون و فراوان در این گیاه ، آن را دارای خاصیت قوی ضد اسکوربوت ، اشتهاآور، مُدرّ، تصفیه کنندة خون و مفید در درمان آنژین صدری می دانند (زرگری ، ج 1، ص 188).